Consulta l'indice.
1113-1115 La testimonianza del Liber Maiorichinus, poema epico sulla spedizione delle delle Baleari (1113-1115)
Et, ceu testantur qui vera referre putantur,
Milia captorum plus quam ter dena fuerunt,
Quos pariter Baleri vinxit tenuitque tirampnus,
Preter ad ignotas quos per comercia gentes
Transtulit, aut atrox obitus de carne resolvit.
Fama mali tanti per plures cognita terras
Commovet extimplo sitientes prelia Pisas.
Concitat ira senes, qui Punica vincere regna,
Subdere quique suo gentes potuere tributo.
Hi, memorant dum facta Bone, dum bella Panormi
Victaque per varios quam plurima prelia casus,
Accendunt animos iuvenum, quibus orrida facta
Et labor et sudor et duri gloria Martis
Divitiis et delitiis potiora fuerunt.
Inde duodenos de culmine nobilitatis
Constituere viros, quibus est permissa potestas
Consulis atque ducis, regerent ut gnaviter omnes,
Purus et istorum disponens singula sensus
Congrua militie, ratibus quoque conficiendis
Queque iuvare queant homines classemque pararent.
Horum consilio clari cum presule digno
Legati Romam vadunt, quos papa colendus
Nomine Paschalis multo suscepit honore,
Pontifici tribuendo crucem, romanaque signa
Militie ducibus, que presens Atho recepit.
Quicquid tunc habuit nemorosi Corsica ligni
Aut picis innumeros ratium defertur ad usus,
Lunensesque suo privantur robore silve.
Arboribus cesis remanet Curvaria rara;
Antennas que vela ferant, quod gestet easdem
Arboreum robur, celse tribuere Mucelle.
Ceditur omne nemus, cesum descndit ad undas.
Hoc varie fiunt diviso robore naves:
Gatti, drumones, garabi, celeresque galee,
Barce, currabii, lintres, grandesque sagene
Et plures alie variantes nomina naves.
His ponuntur equi, sunt quedam victibus apte,
Ingentes alie possunt portare catervas,
Servitiis norunt possuntque subesse minores.
He numquam metuunt vicinas tangere terras,
Adducunt latices, homines ad litora vectant;
Iura galearum iuvenum sunt apta lacertis.
Harum quamque solent centum propellere remi,
Ordine que bino plana nituntur in unda,
Ligni materies non solum congrua classi;
Hinc etenim turres, pontes scaleque geruntur,
Cum quibus excelsos invadant agmina muros;
Hinc quoque que magnas mittant in menia moles;
Exagitent rumpantque domos, tormenta parantur;
Hinc balista minax, aries, testudo petuntur,
Sicque per innumeros lignum distenditur usus.
Nec cessant fabri; ferrum consumitur omne;
Quod, quia diversis rebus facit officiisque,
Mille per artifices vario distinguitur actu.
Interea veniunt quidam de gente remota,
Romaque cum Luca mittunt solatia pugne.
Auxilium bello Ianuensis sola negavit
Patria, quamque potest Pisanos impedit actus.
Hac crescente die ceperunt cernere terras
Hispanas, sed eas Baleares esse putabant,
Blandensi donec committitur anchora ripe.
Indigenas, quoscumque vident, capiuntque fugantque,
Atque sequuntur, eos Baleares esse putantes.
Hii se Christicolas Catalanensesque fatentur.
Turbatos volvunt Pisani pectore sensus,
Et, positis armis, resident in litore tristes.
Tunc ex consulibus Rolandi filius unus,
Cui genus et sensus clarum quoque curia nomen
Et civilis amor cum divitiis tribuerunt,
Mittitur ad comitem cui Barchinon atque Girunda
Subduntur, multasque regit pro viribus urbes,
Cui nomen Raimundus erat,
Rolando genitus, postquam pervanit ad ipsum
Atque salutavit: «Comitum clarissime», dixit,
«Quod si causa monet, seu ditia castra videre
«Te iuvat, acceleres Pisanam visere classem.
«Te sociare sibi belli sociumque ducemque
«agmina nostra volunt.
Istic bellorum Vallandus splendidus actu,
Filius Ugonis Petrus et Rolandia proles
Baruciique vigor nec non Vivianus et Abbas
Dogmata militie monstrant incognita Gotis.
Hoc Catalanenses concussit inedia terras
Tempore. Pisani, solitis nil strictius usi
Sumptibus, inventos gestantes undique victus
Argenti pretio varia quoque merce parabant.
Barchinonenses larga bonitate fovebant,
Et solabantur inopes mercamine fines.
Presul Pisanus, quem maxima cura trahebat
Ad captivatos acies perducere fratres,
Vela dedit pelago, primus transitque Salodon,
Hinc ad Dertose fluvium pervenit Hyberum,
Huius militie primus quia signa levavit
Pisanosque duces tantos animavit in actus.
Tota sequendo patrem classis comitatur euntem,
Nongentos equites undosa per equora portans.
Replet Hyberus aquis classem.
1113-09-07, San Felice de Guixoles documento.
Memoria del trattato stipulato tra i rappresentanti di Pisa e Raimondo Berengario III, conte di Barcellona, all’inizio della spedizione congiunta contro le Baleari. Raimondo Berengario garantisce la sicurezza nella persona e nei beni ai pisani che frequentano le sue terre e soprattutto Arles e Saint-Gilles, l'esenzione dai diritti doganali usagium in Arles e Saint-Gilles e nelle altre terre di sua pertinenza e la tutela in caso di naufragio.
In omnipotentis Dei Patris et Filii et Spiritus sancti nomine. Breve recordationis ad futuri temporis memoriam societatis et amicicie atque donationis, quam Raymundus Berengarius, Barchinone gloriosissimus comes , Pisanis fecit et cum eis firmavit. Siquidem cum Pisanorum exercitus, qui pro christianorum ereptione captivorum ad Maiorcam proficiscebatur, divino ducatu in portu (a) Sancti Felicis prope Gerundam apud Barchinoniam applicuisset, prenominatus Raymundus, excellentissimus comes, cum Raymundo Barchinonensi atque Berengario Gerundensi venerabilibus episcopis ac Nogelario ecclesie Sancti Ruffi religioso abbate necnon et Bernardo Guillelmi de Sardagna strenuissimo comite, Guillelmo Arnaldo vicecomite, Guillelmo Gaufridide de Cerviaria (b) , Guillelmo Raymundi aliisque suis militibus, causa confirmande societatis et amicicie, quam ab utriusque partibus multis transmissis legationibus copulare desiderasse ad invicem promiserant, ad Pisanos in predictum portum Sancti Felicis venisset, postquam sanctissime crucis signum a Petro reverentissimo Pisane ecclesie archiepiscopo ,qui dompni apostolici in predicto exercitu vicem gerebat, ad Dei honorem omniumque christianorum salutem suo humero susceperat, nec non et sancte Dei genitricis et virginis Marie Pisane ecclesie, ad Dei et sanctissime Romane ecclesie et omnium sanctorum honorem, ita de eiusdem archiepiscopi manibus ut, quocienscumque Pisani exercitum facerent supra Sarracenos per Hyspaniam ,eorum vexillifer atque guidator foret, vexillum receperat, hoc donum, consilio predictorum episcoporum, abbatis aliorumque qui secum aderant, prenominatus prestantissimus comes Pisanis ,causa corroborande societatis et amicicie, concessit ut, quocienscumque ipsi Pisani vel aliquis ex Pisano populo per terram vel per mare nobilissimi comitis negociatum alioque modo deambulaverint, salve persone cum avere in Arelatensi civitate et in burgo Sancti Egidii, et per totam suam virtutem et forzam, quam habet vel in antea acquisierit, vadant atque morentur, et nullus census nullusque redditus, quem vulgo usagium appellant, qui sibi pertinet, nequein Arelatensi civitate, neque in burgo Sancti Egidii, neque per totam eius virtutem vel forzam, quam habet vel in antea acquisierit, alicui Pisano queratur. Et insuper ubicumque Pisani vel in Arelatensi civitate, vel in burgo Sancti Egidii, et per totam eius virtutem et forzam quam habet vel in antea acquisierit, in terra vel in mari applicuerint, ab omni homine eos debebit deffendere. Et si qua Pisanorum navis per totam eius terram, periculis imminentibus, nauffragium passa fuerit, salve debeant esse persone cum avere. Igitur postquam predictum donum, consilio iam nominatorum episcoporum et abbatis ac comitum aliorumque qui secum aderant, strenuissimus comes populo Pisano concessit, Athonem filium domini Marignani et Erithonem filium domini Erithonis, consules Pisanorum, osculo sub fidei signo dato, per quodam missile quod vulgo bulcionem vocamus, vice aliorum consulum tociusque Pisani populi , coram marchionibus, comitibus, principibus Romanis, Lucensibus, Florentinis, Senensibus, Vulterranis, Pistoriensibus, Longobardis, Sardis et Corsis, aliisque innumerabilibus gentibus, que in predicto exercitu aderant, investivit. Ut autem omnia que superius dicta sunt confimarentur et perpetuo memorie habeantur, iam nominatus prestantissimus comes, coram predictis hominibus, Berardonem Pisanorum consulum cancellarium in scriptis redigere et omnia confirmare precepit.
Acta anno dominice incarnationis MC quarto decimo, sub Petro venerabili Pisane ecclesie archiepiscopo atque Gerardo, Petro, Gerardo vicecomitibus, Dodo Athone , Enrrigo, Ildebrando, Dodone, Lamberto, Erithone, Loytterio, Ruberto, Rodulfo consulibus, prope ecclesiam Sancti Felicis de Gerunda, septimus Idus septembris, indictione sexta.
Trattato di alleanza tra il conte di Barcellona Raimondo Berengario III e i Pisan(1113)
.Manifestum sit omnibus quod nos Iaccobus Dei gratia rex Aragonie et regni
Maioricarum, comes Barchinone et Urgelli et dominus Montepessulani, nunc apud
Barchinonam commorantes, per manum Sigerii Gaytani nobilis viri et specialis nuncii
Pisanorum transcriptum cuiusdam instrumenti nobis extitit presencialiter
presentatum, cuius tenor talis erat.
In omnipotentis Dei Patris et Filii et Spiritus sancti nomine. Breve recordationis ad
futuri temporis memoriam societatis et amicicie atque donationis, quam Raymundus
Berengarius Barchinone gloriosissimus comes Pisanis fecit et cum eis firmavit.
Siquidem cum Pisanorum exercitus, qui pro cristianorum ereptione captivorum ad
Maioricam profiscebatur, divino ducatu in portu Sancti Felicis prope Gerundam apud
Barchinonam applicuisset, prenominatus Raymundus excellentissimus comes, cum
Raymundo Barchinonensi atque Berengario Gerundensi venerabilibus episcopis ac
Nogelario ecclesie Sancti Ruffi religioso abbate necnon et Bernardo Guillelmi de
Sardagna strenuissimo comite, Guillelmo Arnaldo vicecomite, Guillelmo Gaufridi de
Cerviaria, Guillelmo Raymundi aliisque suis militibus, causa confirmande societatis
et amicicie, quam ab utrisque partibus multis transmissis legationibus copulare
desiderasse ad invicem promiserant, ad Pisanos in predictum portum Sancti Felicis
venisset, postquam sanctissime crucis signum a Petro reverentissimo Pisane ecclesie
archiepiscopo, qui dompni apostolici in predicto exercitu vicem gerebat, ad Dei
honorem omniumque Christianorum salutem suo humero susceperat, nec non et
sancte Dei genitricis et virginis Marie Pisane ecclesie ad Dei et sanctissime Romane
Ecclesie et omnium sanctorum honorem, ita de eiusdem archiepiscopi manibus, ut
quocienscumque Pisani exercitum facerent supra Sarracenos per Hyspaniam eorum
vexillifer atque guidator foret , vexillum receperat, hoc donum, consilio predictorum
episcoporum, abbatis aliorumque qui secum aderant, prenominatus prestantissimus
comes Pisanis, causa corroborande societatis et amicicie, concessit ut
quocienscumque ipsi Pisani vel aliquis ex Pisano populo per terram vel per mare
nobilissimi comitis negociatum alioque modo deambulaverint, salvi persone cum
avere in Arelatensi civitate et in burgo Sancti Egidii neque per totam eius virtutem
vel forzam, quam habet vel in antea acquisierit, alicui Pisano queratur. Et insuper
ubicumque Pisani vel in Arelatensi civitate vel in burgo Sanctii Egidii et per totam
eius virtutem et forzam, quam habet vel in antea acquisierit, in terra vel in mari
applicuerint, ab omni homine eos debebit deffendere. Et si qua Pisanorum navis per
totam eius terram, peccatis imminentibus, naufragium passa fuerit, salve debent esse
persone cum avere. Igitur postquam predictum donum, consilio iam nominatorum
episcoporum et abbatis ac comitum aliorumque qui secum aderant, strenuissimus
comes populo Pisano concessit, Athonem filium domini Marignani et Erithonem
filium Erithonis Pisanorum consules, osculo sub fidei signo dato, per quoddam
missile quod vulgo bulcionem vocamus, vice aliorum consulum tociusque Pisani
populi, coram marchionibus, comitibus, principibus Romanis, Lucensibus,
Florentinis, Senensibus, Vulterranis, Pistoriensibus, Longobardis, Sardis et Corsis
aliisque innumerabilibus gentibus, que in predicto exercitu aderant, investivit. Ut
autem omnia que superius dicta sunt confirmarentur et perpetuo memorie habeantur,
iam nominatus prestantissimus comes, coram predictis hominibus, Berardonem
Pisanorum consulum cancellarium in scriptis redigere et omnia confirmare precepit.
Acta anno dominice incarnationis .M°C°. quarto decimo, sub Petro venerabili
Pisane ecclesie archiepiscopo atque Gerardo, Petro, Gerardo vicecomitibus, Athone,
Enrrigo, Ildebrando, Dodone, Lamberto, Erithone, Loytterio, Ruberto, Radulfo
consulibus, prope ecclesiam Sancti Felicis de Gerunda, septimo idus septembris,
indictione sexta.
Nos igitur rex prefatus, serenissimi comitis predecessoris nostri piam intentionem in
Domino commendantes, omnia et singula supradicta ex certa scienscia nostra
liberaliter confirmamus, et ea omnia omnia per nos et successores nostros promitimus
tenere firmiter et servare. Insuper, propter reverenciam Pisanorum et amorem ac
benivolenciam quam gerimus circa ipsos, cum presenti instrumento nostro perpetuo
valituro donamus, laudamus atque concedimus populo Pisano et suis successoribus
universis in Maiorica venientibus, morantibus, reddeuntibus infra civitatem
Maioricarum, quam divina operante gratia acquisivimus, alffundicum, si factum
fuerit, aut plateam vel locum sufficientem et competentem, in quo possint facere et
construere alffundicum ad recipiendum se cum ibi venerint cum suis possessionibus
et mercibus, et furnum similiter in eodem loco ad coquendum panes, et habeant illam
ecclesiam que magis contigua vel propinqua fuerit illi alffundico, et tantam terram
sive honorem de cuius redditibus possint vivere .IIII. clerici, qui ad servicium ipsius
ecclesie faciedum fuerint pro tempore deputati. Recipientes preterea ipsos Pisanos et
res eorum omnes in nostra fide et legalitate atque guidagio spetiali. datum apud
Barchinonam .VI°. idus augusti, anno Domini .M°CC°XXX°. tertio.
Epigrafi sull’impresa delle Baleari
(1114-1115).*VERBI INCARNATI DE VIRGINE MILLE PERACTIS /
ANNIS HIS CENTU(m) BIS SEPTE(m) CONNUMERATIS /
VINCERE MAIORICAS XP(ist)I FAMULIS INIMICAS /
TEMPTANT PISANI MAOMETI REGNA PROFANI /
MARTE NECI DANTUR MULTI TAM(en) HII SOCIANTUR /
ANG(e)LICE TURBE CELIQ(ue) LOCANTUR IN URBE /
TERRA DESTRUCTA CLASSIS REDIT EQUORE DUCTA /
ET VI DIVINA REDEUNT VICTRICE CARINA /
O PIA VICTORU(m) BONITAS DEFUNCTA SUORU(m) /
CO(r)P(or)A CLASSE GERU(n)T PISAMQ(ue) REDUC(er)E QUERU(n)T /
SED SIMUL ADDUCT(us) NE TURBET GAUDIA LUCTUS /
CESI P(ro) XP(ist)O TUMULO CLAUDUNTUR IN ISTO /
**CIVIBUS EGREGIIS HEC AUREA PORTA VOCAT[(ur)] /
IN QUA SIC [DI]CTAT NOBILITATIS HONOR /
HA(n)C URBE(m) DEC(us) I(m)PERII GENERALE PUTETIS /
QUE FERA PRAVORU(m) COLLA FERIRE SOLET /
MAIORIS BALEE RABIES ERAT I(m)P(ro)BA MULTU(m) /
<ILLA Q(ui)D HEC POSSET VICTAQUE SENSIT EBUS /
ANNIS MILLE DECE (m) CENTU (m) CU (m) Q (ui) NQ (ue) P(er)ACTI(s)/
EX QUO CO(n)CEPIT VIRGO MARIA D(eu)M /
PISAN(us) POPUL(us) VICTOR P(ro)STRAVIT UTRA(m)Q(ue)/
HISQUE FACIT STRAGES INGEMINATA FIDE[(m)] /
DILIGITE IUSTITIA(m) Q(ui) IUDICATIS T(er)R[A(m)] /
1135-1137 Il saccheggio di Amalfi.
Per la prima volta infatti Amalfi invece di colpire con la propria astuzia subì le conseguenze di un'ingegnosa strategia bellica messa in atto dai pisani. L'episodio è descritto accuratamente da una cronaca minorese del XV sec.: : "Adi 4 agosto 1137 avvicinandosi a nostri lidi i pisani con 46 galee potentissimamente armate di veterana, esperta ed innumerabile soldatesca piene, ne potendovisi accostare per l'innumerabil moltitudine de nostri amalfitani, ch'alla difesa s'accinsero; ne meno potendo approssimarsi verso levante per la medesima ragione, fingono andar da lungi ' a nostri posti, e con gran simulazione dimostrano allontanarsi da noi. Quando all'improvviso s'avvidero che erano sprovviste le nostre difese, ritirati i nostri soldati, di nuovo s'accinsero al ritorno, e dopo lungo contrasto, cadendo i nostri amalfitani per l'immprovviso assalto, alla prima invasione presero sovente la nostra metropoli e famosa città d'Amalfi"
I pisani, che probabilmente al pari dei loro avversari amalfitani, fessi non erano, prima fecero finta di darsela a gambe poi quando si accorsero che gli amalfitani in difesa non erano messi benissimo, decisero di partire in contropiede, sferrando cosi un'offensiva che mise al tappeto Amalfi.
1135
I Pisani attaccano di sorpresa Amalfi, la saccheggiano e la distruggono con un incendio. L'episodio si svolge durante la campagna che Re Ruggero II conduceva nell'Italia Meridionale per sedare e risottomettere alcune città ribelli. I Pisani erano stati chiamati in aiuto da Napoli assediata e, con la scusa di distrarre Ruggero dall'assedio, sbarcano - con 20 galee - nei pressi dell'antica rivale Amalfi e la distruggono. Quel che si dice: "Cogliere la palla al balzo.1143 [ante settembre 3] documento.
Promessa giurata da Guglielmo VI conte di Montpellier nei riguardi di Pisa e Genova.
Guglielmo giura di non offendere da ora in poi genovesi e pisani e di aiutarli a recuperare quello che è stato loro tolto dal conte Alfonso di Tolosa. Promette di non far pace né con costui né con gli uomini di Saint-Gilles senza approvazione pisana e genovese. Si impegna a non chiedere a genovesi e pisani la tassa che sono soliti pagare nei suoi territori, a non rivalersi per danni se non sui rei e a non esigere rispettivamente dai pisani i 20 soldi e dai genovesi i 10 soldi che sono soliti pagare per la razzia che costoro hanno fatto agli uomini di Montpellier. Si impegna inoltre a far giurare questa promessa anche dal figlio, appena costui compirà quindici anni, entro quindici giorni dalla richiesta dei consoli di Genova e Pisa o dei loro ambasciatori. Sacramentum a Guillielmo domino Montispessulani promissum Ianuensibus et Pisanis. In nomine Domini viventis in secula (a). Ego Guillielmus domino Montispessulani iuro ad sancta Dei evangelia quod ab hac hora in antea studiose non offendam vel offendere faciam in personis vel habere populum Ianue vel populum Pise et hominibus de eorum districtu et salvabo eos et adiuvabo in toto meo districtu et adiuvabo recuperare illud habere quod abstulit comes Ianuensibus et Pisanis, nec faciam cum eo vel cum hominibus Sancti Egidi pacem aut finem vel treguam aut guerram recredutam sine parabola consulum Ianuensium et consulum Pisanorum vel maioris partis. Et si aliquo tempore me inquisierint ad guerram faciendam comiti Anfosso et hominibus Sancti Egidii , preparabo me et adiuvabo eos sine fraude (b), si Ianuenses vel Pisani venerint ad faciendam guerram; nec tollam ammodo hominibus illis (c) qui venerint Ianue et hominibus illic qui venerint Pise vel tollere faciam quicquid soliti sunt (d) in mea terrae (e), nec aliquem usum eis ab hinc ponam.Et si aliquis Ianuensium vel Pisanorum offenderit aliquem de nostris in persona vel in avere, nullum damnum faciam ceteris qui in culpa non erunt et XX soldos quos Pisani soliti sunt dare et X soldos quos Ianuenses soliti sunt dare, propter predicta (f) fecerunt hominibus Montispessulani , non tollam eis nec assensum prebebo ut tollantur has easdem securitate (g) faciam iurare filio meo qui dominus erit Montispessulani, completa etate XVcim annorum, infra XV dies post inquisicionem consulum Ianuensium vel Pisanorum aut eorum certi missi vel litteras.
osservazioni:
Si trascrive [B] segnalando le varianti significative rispetto all'edizione di [C], [D], [E] fatta nei Libri Iurium. L'esemplare di Montpellier non contiene alcuna indicazione cronologica, che si ricava invece dalle copie genovesi. Qui Ego Guillelmus è infatti preceduto dalla frase Conventus Montis Pesulani In nomine domini nostri Iesu Christi. Anno ab incarnatione eius millesimo C XLIII. Hoc fuit factum ad Lanfrancum Piper consul Ianue. Giustamente Antonella Rovere nota che il console genovese Lanfranco Pevere agisce anche nel trattato con Saint-Gilles del 3 settembre (si veda oltre: il documento n. 4): gli impegni qui espressi di non fare pace separata con Alfonso di Saint-Gilles devono dunque essere anteriori a tale data. Si deve rilevare che le differenze di contenuto tra l’esemplare di Montpellier e quelli genovesi riguardano una questione di non secondaria importanza, quale la cessione a genovesi e pisani di una base operativa nella città francese. Il fatto che questa donazione sia menzionata nelle copie italiane e non in quella francese solleva ovviamente qualche ragionevole dubbio sulla sua autenticità.
1143 settembre 3 documento.Trattato di pace concluso tra il conte Alfonso di Tolosa, l’abate, i consoli e gli abitanti di Saint-Gilles da una parte e i consoli di Pisa e di Genova dall'altra.
La comunità di Saint-Gilles deve versare a titolo di indennità ai due comuni alleati 2000 marche d'argento in dieci anni. Alfonso promette di non molestare più persone e mercanzie genovesi e pisane nei suoi territori e in particolare a Saint-Gilles e a Narbona. I rappresentanti di Genova e Pisa promettono di fare in modo che i propri concittadini non evitino il porto di Saint-Gilles e determinano le regole per sanare le controversie future. Il trattato è chiuso da una lista di persone che giurano l'osservanza dei patti. Conventus Sancti Egidii
In nomine domini nostri Iesu Christi. Anno ab incarnatione eius MCXLIII, regnante Lodoyco (1), III nonas septembris. Sit notum omnibus quod discordia et lis que erat inter Ianuenses et Pisanos et comitem Ildefossum sic pacificata est. Talis [est quod nos] burgenses de Sancti Egidii pro rebus Ianuensium et Pisanorum quas comes cepit, reddemus vobis bis mille marchas argenti fini secundum subscriptos terminos, scilicet ad primum festum sancti Michaelis CC marchas et postea in secundo festo sancti Michaelis C marchas et postea in Aprili L marchas et postea in tertio festo sancti Michaelis L marchas et postea in <a>prili C marchas et postea in quarto festo sancti Michaelis C marchas, tali pacto quod sicut in quarto festo sancti Michaelis debent solvi CC marche de dimidio [an]no in dimidium annum, sic totum alium vobis solvemus donec v [obis] totum solvatur, computatione facta reditium (a) navium, videlicet CCL sol (dos) gilienses de illa navi que dant integrum usaticum apud Arelatem et de aliis navibus que non dant integrum usaticum secundum quod minus dederint minus dabimus ratione. Hos redditus navium vobis Ianuensibus et Pisanis solvemus et postea nos burgenses solvemus vobis tantundem de nostro ad [dimi]dium annum et sic de dimidio anno in dimidium annum vobis solvemus donec prescripte bis mille marche argenti fini vobis solvantur. Omnia hec prescripta nos burgenses solvemus vobis sine fraude et malo ingenio. Item ego Ildefossus comes salvabo vos et res vestras in villa Sancti Egidii ex hac parte Lunelli in omni potestate mea et in Narbona et de Narbona in antea vos non offendam nec offendere in aliquo loco faciam et hoc tenere bona fide promitto. Et ego Petrus, abbas Sancti Egidii , et nos burgenses eiusdem loci salvabimus vos et res vestras secure in villa Sancti Egidii et [in]po [testate] nostra bona fide et sine dolo, sed si forte contigerit quod aliquis Genuensium vel Pisanorum in potestate nostra inciderit in [adul]terium vel homicidium vel furtum, habebimus potestatem iudicandi eum secundum rationem et nostras consuetudines, [nulla] alia persona paciente penam propter illud crimen et si nos vel aliquis nostrum vos vel vestros vel res vestras offende [rit, quod ab]sit, infra XL dies viso nuncio vel litteris vestris certis emendabimus capite rationabiliter. Et ut hec prescripta [ firma et s]tabilia permaneant iuramus super sacrosancta quatuor evangelia ego Ildefossus comes (b) et ego P (etrus) , Sancti Egidii abbas [ et ego] Bartholomeus et Guiscardus consules et Pontius Archimbaldi, Guillelmus Imbiloti, Petrus Francigena, Guillelmus de Baiolis, Bernardus Bochardi , Iohannes de Chandivo, Guillelmus Amalrici, Iohannes Galterii, Guillelmus de Castronovo, Bonum Mancipium, Willelmus Garini, Marchesus, P [etrus de Operatorio], Iohannes de Petra, Garinus Malnas, Petrus Guillelmi, Pinorronus, Costantinus Roderil , Robertus Bastenalis, Rubaldus Frandrensis, Iordanus de Eresto, Garnerius (Soc) herii et multi alii. Igitur nos Ianuenses et Pisani, bona fide et sine dolo, remota omni occasione, facimus bonum finem [et pacem] bonam et firmam et integram tibi Ildefosso comiti et omnibus hominibus Sancti Egidii et omnibus tuis ut propter hoc scriptum maleficium nullam offensionem vobis inferamus nec vestris et volumus, mandamus ut homines Ianue sive Pise propter hoc maleficium non evitent portum Sancti Egidii et prescripta observent et salvabimus vos et res vestras in Genua et Pisa bona fide et sine fraude et in omnibus locis in potestate nostra. Et ego Lanfranchus Piper, consul Ianuensis ,et ego Willelmus Caim, consul Pisanus, hoc idem sacramentum quod nos facimus faciemus facere consulibus Genue et Pise de comuni infra quindecim dies postquam nuncium vel nuncios comitis vel abbatis sive burgensium videbimus. Si vero nos vel aliquis nostrum vos vel vestros vel res vestras offenderit, quod absit, infra XL dies viso nuncio vel litteris vestris certis emendabimus capite rationabiliter, et si forte contigerit quod aliquis hominum Sancti Egidii in Genua vel Pisa inciderit in adulterium vel homicidium vel furtum, habebimus potestatem iudicandi eum secundum rationem et nostras consuetudines, nulla alia persona paciente penam propter illud crimen. Et ut hec prescripta firma et stabilia permaneant, iuramus super sacrosanta quatuor evangelia ego Lanfrancus Piper, consul Genuensis ,et ego Willelmus Caim, consul Pisanorum Huius rei sunt testes Raimundus de Baucio, Rostagnus de Sabrano, Arnaldus Raimundi, Raimundus de Mailaco, Arnaldus de Castronovo, Bertrandus de Foz, Boniudas, baiulus comitis;
Ianuenses: Obertus de Isola, Paganus de Volta , Obertus Spinula, Rainaldus de Ceba Passamarus, Willelmus Cebolla, Ribaldus Spanellus;
Pisani: Anfossus, Rodulfus, Grotusdent, Rainerius Pandulfus Pilosus. Petrus Restagni scripsit mandato utriusque partis.
Isti sunt homines qui prescriptam convenientiam observare iuraverunt (c):Robertus, Guigem Ioht, Goltart, Gontard, Petrus (Bontone) , Paganius Dalez, Gilius Amato, Guillelmus Dalmacii, Petrus Bigoth, Bernard Adald, Ponz Ricard, Rainalt de Sanguigelm , Bernard Amat, Peire de Rodano, Guillelmus Guascu, Willelmus, Poncius gramaticus , Bernard Brunellus, Martinus, Petrus abbas , Gutefredus, Lombardus, Ponz Bernard, Peyre de Poschera, Georgius, Martin Michel, Bertran Brochard, Guillelmus, Constantinus de Belchayre,
Iohannes Celarius, Bernard Revelinus, Ponç de Bolena , Peire Gilii, [ Peyre] Robert, Petrus, Guillelmus, Rainerius, Willelmus Michel , Petrus de Sancti Egidii, Willelmus Martinus, Gerardus Becarius, Fulco, Petrus Aileii, Mainardus, Henricus de Podio, Ugo Tephanie, Willelmus Sava [rone], Petrus Malus Nasus, Petrus Gilidus Lemodiensi, Guillelmus Ponz, Stephanus de Clugnai, Willelmus de Caleri, Bernardus Golbertus, Peire Bernard, Iohannes monachus , Bernardus Goccus, Blamus,
Guido, Iohannes de Rocca, Raimundus Quintinus, Petrus Niger, Aimo, Willelmus Bliginus, Willelmus Genesus, Stephanus Guers, Bruno magister , Petrus Oldricus, Wi (llelmus) Baratarius Ponz, Stephanus Betlengarius, Ponç Salvage, Raimundus Almoinus, Peire Restang, Petrus de Mesana, Gerembaldus Iohannes, Gerardo Amato, Gilius de Sovra, Gerardus Salçet, Lantili [nus], Gerardus Aldemarii, Raimundus Guarnerii, W (illelmus) Bastonarius, Iohannes Raba, W (illelmus) de Bagnolo, W (illelmus) de Udezo, W (illelmus) Archimbalt, Raimundus Flota,
W (illelmus) de Leone, Ponç Benedictus, Peire Berli, Raimundus Uberti, W (illelmus) de Medele, Rodulfus Robertus . Burgenses: Bernardus Rascaç, Ripertus, Peire de Milgor, Bernardus de Marici, Petrus Alfanus, Gilius, Ponç Arberti, Amelius, Ricardus, Petrus Armano, Iofredus Petrus de Ponte, Iohannes de Morlano, Peire de Sanginesi, W (illelmus) Roberti, W (illelmus) Fortis, Iohannes de Selvagnac, Beraura de Ri, Bertram de Çereorta, Arnaldus Flammensis, Rainald Ottone, Raimundus Falco, Petrus Iohannis Bernardus, Ardoinus Michael ,
Petrus de Bedone, Petrus Constantinus, Iohannes Verrano , W (illelmus) Rodulfi, Petrus Rufus, Stephanus gramaticus , Alexander, Bonus Amicus, Gualterius, Petrus Goça, W (illelmus) Isnel, Gerardus de Paratico, Bernardus [ Petrus], Adalardus Petrus, Stephanus Andreas, Petrus Burgensis, Fulco Remutatus, Gili Fulcher, Gonsaldus Petrus Mancipium, W (illelmus) Barbarinus, Gerardus Beccarius, Symon Beccarius, MartinusBeccarius, Stephanus Gonteri, Briço , Petrus Angeri, Beltram de Co [n]bone.
tradizione:
Copia semplice del secolo XIII, Archivio di Stato di Genova, Libri iurium, I, Vetustior, c. 12v., dal registro del XII secolo [C]; copia semplice, Archivio di Stato di Genova, Libri iurium, VII, c. 12v. da C [D]; copia semplice, Biblioteca Universitaria di Genova, Libri iurium, I, ms. B.IX.2, c. 12v., da D [E]. Nel margine inferiore di D la seguente annotazione di Iacopo Doria: Nota quod comes Sancti Egidii et comes Tholose est idem. Segue albero genealogico dei conti di Tolosa (I Libri Iurium della Repubblica di Genova. Introduzione, cap. V).
1149 Trattato con Abu-Abd-Allah-Mohammad-Ibn-Sa’d, re di Valencia.
*I diplomi arabi O.BANTI, Annotazioni circa la raccolta dei documenti i rapporti esterni di Pisa nel
Mediterraneo Occidentale, «Anuario de estudios medievales», 10 (1980), pp. 823-827.
(In nomine) Domini nostri Ihesu Christi Dei eternii. Anno ab incarn(atione eius
millesimo) centesymo quimqualeximo, mense ienuarii XVI, indictione XII.
Cartulam pacis fir(matam) ex ultraque parte ligatam facio ego rex Valencie
Aboadelle Machomet Abensat, quem Deus salvet, cum Pisanorum legato, nomine
Uberto de Botacia, et alius Pisanis, silicis presbitero Albertus…Dietaiuti filius Savini,
Ricardo filio Moro…orta filio …do, Guido Bononi P. …Pernardino Alisc…Perlaxi
ac Bucentino filio Bruni et Gandulfo filio Enrici, is qui veneris cum Uberto legato in
simul, ab odie usque ad decem annos; tali vero ordine. Quod mei homines
…aufendere a monte qui Corvus, in terra neque in mari, neque innisula Sardinea,
neque in Corsica, neque in Gilio, nec in (Iann)uti, neque in Monte Christo, nec in
Planosa, neque in Elba, nec in Capraria, neque in Gorgona, et in homnibus locis in
terra sive in mari ubi Pisanos illocumque homines inveneris, averes et pesonas salvas
facere debent. Et si causuomni hominibus Pise aufenderunt in personas sive in censu,
consules Pise mihi literes miserint, usque ad XL dies restituere debeo. Et si forte
aliquod lignum Pisanorum in mea terra naufragium contigeris, totum hoc quod in
terra sanum veneris, averes atque salvas esse debent. Et si quid Pisanorum aliquam
obfensyonem in mea feceris, ego namque et unum allius, ubicumque sit, secundum
mea lege iudicare debeo. Et ne drictum neque quintam quam mea terra dabant, deinde
dare non debent. Et si quid extraneus negociator cuillis in mea terra veneris, personas
eiusque res salvas esse debent, excepto drictum quinte tributare debent; Et sy onus
alliquidpersonarum sive mercium in mea terra fecerint, sene ullo dricto deberis
portare ubicumque voluerit. Et si captivos in mea terra redimerint, aus liberi erunt,
sine ullo dricto extraere debent. Et illi quidem similiter conventum mihi abent, quod
ab ac odie usque decem annos, quod in mea terra neque in mari nullo modo aufendere
debent; et homni homines ubicumque invenerit in mari sive in terra probe aus longe,
in terra guerre sive in terra pacis, averes et personas salvas facere debent; et si fortem
siquid Pisanorum michi aus meis hominibus aufenderit, donec meos consules litem
viderint, usque ad XL dies opfensionem restorare debent.
Ego namque rex Valencie Boadelle Machomet Abensat anc suprascriptam pacem
manum suprascripto legato Pisanorum nomine Uberto, cartulam a consulato Pisis ad
faciendam pacem … duxit cum hominibus pisanis tam maioribus quam minoribus, et
similiter negociatoribus, pacem sine fraude, in presencia suprascripto bonorum
hominum Pise firma et ligatam promicto adque confirmo et facio. Preterea legatus…
cum supra nominatus Pise cuopus deprecaverunt me ut in Valencia et in Denia eis
fondacum aut bancum dare: quod promicto me libere daturum. Insuper rogaverunt, ut
tredicim captivos quod galeas Murscie a Cartagene captos abebant, eis rederem : quos
tributos abeo deus curator hominum reorum, qui cognoxit homnia, inter regem
Valencie Aboabdelle Machomet Abensat, quem deus salves, et Pisanos de hac pace
firmata et ligata testis fias.
Hanc pacem et hanc cartulam fuis factam et firmatam medie quadralexime
Saracinorum (15 Ramadhan 543= 27 Gennaio 1149).
Il grande diploma imperiale di Federico a Pisa del 1162.
Non poteva essere diverso il contegno dei consoli pisani, ora che un grosso manipolo di loro milizie dava opere alla distruzione di Milano e Federico indirizzava al popolo una festosa lettera per comunicare la vittoria, glorificare il valore dei cavalieri ed i sacrifici loro per l'impero, ed annunziare l'intenzione sola di volgere presto le bandiere vincitrici ad ulteriori rivendicazioni. Vi giunse poco dopo il diploma del 6 aprile, luccicante di concessioni di grandi promesse a Pisa : piena esenzione d'aggravi fiscali ai mercanti pisani nel regno; concessione feudale del litorale da Civitavecchia a portovenere, con pregiudizio dei territori papale e genovese e con esclusione dei porti costieri di tutti i mercanti nemici; la metà di Napoli, Salerno, Messina e Palermo con porti e territori annessi; intiere Mazara e Trapani, più una via per ogni città.
Per la conquista dei mercati di terra e oltremare.
Perché bisogna por mente che scopo e risultato di tutte queste guerre sul mare e nel continente è la conquista dei mercati mediterranei interni, in oriente, nelle isole, nella Provenza, nella Toscana e nel mezzogiorno; un punto quindi a crescere il commercio industria, di esportazione di importazione, dell'armatore e mercanti, di marinari e quartieri numerosi e, fra breve, disciplinati; tutto modificarsi di condizioni politiche, demografiche ed economiche, per l'aumento della popolazione, per l'importanza che acquistano le altre città dell'interno, forse giovani audaci che premono i confini e vogliono espandersi politicamente e commercio in mente, per lo sviluppo che prender commercio di terra, in seguito alle guerre fortunate ed ai diplomi imperiali, per la spinta che ne sentono di special modo le arti tessili, sollecitata dalla concorrenza altrui, dall'acquisto del contado ( luogo di merce dei manufatti e dall'acquisto di materie prime). E dalla espansione coloniale la quale è risultato e fattore insieme dell'esuberanza di forze della città. Nei primi decenni del secolo, i rapporti ordinari con i paesi marittimi erano, per buona parte, quelli dei singoli armatori che portavano laggiù la propria e il altrui merce ove la mandavano accompagnata da un incaricato di affari il quale si limitava a gettare il carico sul solito mercato e ad aspettare la rendita, che perciò doveva riuscire assai lenta. Vi era ancora scarsa invece la immigrazione stabile, da Pisa, di persone che si fissassero nei nuovi paesi e, senza confondersi con la massa degli indigeni (per quanto strettissimi rapporti) e con i nuclei degli altri italiani, fatti sicuri dal prestigio della madrepatria, più liberi di muoversi per le graduali concessioni ed agevolazioni fiscali dei principi locali al comune Pisa hanno che lassù ai mercanti, costituissero come una vigorosa propagine della patria italica su terra straniera, pianta borghese sul terriccio feudale, che fossero i soci residenti dei produttori e dei mercanti di Pisa.
Aveva questo sin dal 1108 ottenuto un quartiere a Laodicea ed Antiochia da Tancredi normanno e case in tiro.
Nel 1110, per il tramite dell'arcivescovo che fu diretto concessionario, la quarta parte di Giaffa; nel 1111 dall'imperatore Alessio, un altro quartiere ed un fondaco a Costantinopoli, uno scalo proprio, le esenzione dai dazi di importazione per alcune voci che la riduzione al 4% per le altre, un posto riservato nell'ippodromo ed a Santa Sofia. Ma nella seconda metà del secolo, queste concessioni crescono di valore pratico, col crescere delle persone che vanno laggiù a goderne i benefici; crescono anche di numero e si moltiplicano in tutti gli scali del levante e dell'Africa settentrionale; dovunque si stabilisca un nucleo di poche decine di pisani i quali poi, nel 1153, ottenevano fonda chi e diminuzione di gravezze ad Alessandria ed al Cairo; cominciavano ad entrare a Damiata prevalevano su tutti gli altri nel Marocco; mettevano piede, in fonda chi propri, a Zavilia nel 1167 e poi Bona , Tunisi, Tripoli, Sfax, Buggea ecc. Quando il loro numero era assai grande e salienti gli interessi che essi rappresentavano, quando avevano le loro chiese e 6 botteghe sempre aperte e case e terre ed orti nella città e melanzane esterna corrispondente, allora la colonia si ordinava con le forme di un comune segno autonomo (copia di quello di Toscana) che trattava con i principi quasi da pari a pari, come antico alleato nella conquista dell'oriente e nell'opera di conservarlo contro gli infedeli, e che diventava ben presto una forza economica di primo ordine per dare spinta ai commerci di Pisa ed infonderne i prodotti, penetrando nell'interno a smerciarli direttamente e indirettamente rifornirsi dai coloniali invece che giocarsi del tramite di mercanti indigeni. L'ostessa, nelle grandi isole tiranniche. Messina, la più importante stazione intermedia tra il Tirreno e leggero ed ambita con pigramente da Genova e da Pisa, ha nel XII secolo un fondaco e consoli pisani; ed a Cagliari in Sardegna, dove già da un secolo si portavano da Pisa prodotti dell'industria lamiera, vi è una numerosissima colonia di famiglie Pisane, della città e del distretto, con loro propri consoli. Così nelle città della Francia meridionale, sul mare o sulle rive del Rodano e dei suoi affluenti, a Saint Gilles, a Frejus, a Narbonne e specialmente a Montpellier la quale, secondo un visitatore e scrittore contemporaneo, doveva a mercanti pisani e genovese di essere diventata un grande mercato cosmopolita. Qui si trova, nel 1177, una domus pisanorum, dove Ildebrando, console Pisano, segna un trattato tra Montpellier e la sua città: le quali parole ci lasciano arguire l'esistenza laggiù di una colonia Pisa, e ci mostrano anche come, prima dell'istituzione di consoli stabili nelle colonie, vi si recasse ogni tanto, per regolare le questioni più urgenti, qualche cittadino o console pisano, con ufficio e titolo di legato temporaneo. Più breve è invece doveva esserla dimora di mercanti nelle città della valle del Pò, dove perciò non si sa di alcuna colonia stabile. I pisani erano specialmente i frequentatori delle fiere di Ferrara, uno dei maggiori centri della regione adriatica, collegata per mezzo di vie e canali con Milano e con tutta la Lombardia. Di lì, che essi potevano spingersi, e vi giunsero nel secolo seguente, in Germania, a Strasburgo, a Norimberga, a Bruges. Ma il commercio di Pisa era di special modo commercio di transito. Al suo porto approdavano le merci dei paesi mediterranei che penetravano poi nella Toscana, portatevi o da mercanti della città o da forestieri che andavano a fornirsene nel luogo di sbarco, fluendo spesso di speciali agevolazioni doganali, come fiorentini dopo il 1171 e di lucchesi, secondo i patti della pace del 1184. Da Pisa risalivano i grani della Sicilia o della marea ma e le lane del garbo e di Sardegna che alimentavano l'industria di Pistoia, Firenze e Lucca, le quali ultime, tuttavia, sappiamo con una certa probabilità che sin dal XII secolo andavano per via di terra a fornirsi di lane direttamente in Francia. E da Pisa anche, stretta con la Sicilia da molteplici rapporti, potere forse essere importata e diffusa nell'interno, specialmente a Lucca, dove già nel X secolo se ne tessevano drappi, la lavorazione della seta. La fiera di Santa Maria, nell'agosto, istituita forse tra il 1161 ed il 1163 dopo il diploma Fridericiano doveva richiamare una grande quantità di gente, dalla Toscana e più da lungi ancora: certo, bandi e cure speciali venivano mandati ad istituire per favorire il concorso, procurar sicurezza personale che giustizia a mercanti, sospendere le ordinarie disposizioni fiscali. Da paesi fuori d'Italia, lasciando da parte in orti caldei, arabi, ebrei che tanto muovevano a sdegno il pio cantore della contessa Matilde, doveva far capo a Pisa specialmente provenzali, per i quali vi era nel quartiere di Kinzica, uno di quelli alberghi istituiti in seguito a contratto di ospitalità con altri paesi, dei rispettivi mercanti, e destinati ad assicurare a assistenza agli stranieri in un tempo in cui mancavano nelle città pubblici alberghi.