Consulta l'indice.
1099-1138 Le testimonianze degli Annales Pisani(Maragone).
et viginti ad liberandum Ierusalem de manibus paganorum profectus est. Quorum
rector et ductor Daibertus Pisane urbis archiepiscopus extitit, qui postea Ierosolima
factus patriarcha remansit. Proficiscendo vero Lucatam et Cefaloniam, urbes
fortissimas expugnantes expoliaverunt, quoniam Ierosolimitanum iter impedire
consueverunt. In eodem autem itinere Pisanus populus Maidam urbem fortissimam
cepit, et Laodociam cum Boemundo, et Gibellum cum ipso et Raimundo comite
Sancti Egidii obsedit. Inde igitur digressi venerunt Ierosolimam. Quo anno
concremata est pene tota Kintica. Quo anno 1100. Ierusalem a christianis capta est 18
Kal. Augusti.
Anno Domini 1114. Pisanus populus iussu domni pape Pascali II perrexit Maioricam
cum trecentis navibus; in die sancti Sixti exivit de fauce Arni. Qui inde egressi et per
multa loca diu morati, tandem in portu Salon devenerunt. Qui ire Maioricam volentes,
Barchinonam ingressi sunt, et ibi multarum navium sunt perpessi naufragium. Quo
facto Pisani inierunt consilium, ut alii ob preparanda necessaria Pisam redirent, alii
vero ibi remanerent et naves reficerent. Factum est autem in natalitio sancti Iohannis
et qui ierant et qui remanserant omnes convenirent, et contra Maioricam iter optatum
aura prospera flante agrederentur. Sed divina disponente gratia prius ad insulam
Evisam aplicuerunt et ibi urbem cum inmani Saracenorum interfectione in festo
sancti Laurentii ceperunt; et hoc in eodem anno. Post hec in festivitate sancti
Bartholomei apostoli ad insulam Maioricam aplicuerunt; quam per sex menses cum
manganis et gattis et castellis ligneis obsidentes, eam cum triumpho magno tandem
ceperunt, et multitudinem auri et argenti et vestium inde adduxerunt cum multis
Saracenis.
Anno Domini 1119. Inceptum est bellum inter Pisanos et Ianuenses.
1120. In festivitate Sancti Sixti Pisani in portu Veneris vicerunt Ianuenses.
1122. Ianuenses venerunt ad fauces Arni cum galeis 22. Pisani stantes ad
consecrationem altaris Sancte Mariae iverunt contra illos, et pugnando eos vicerunt et
sex galeas ceperunt et alias fugaverunt et cum magno triumpho Pisas redierunt.
Anno Domini ab incarnatione eius 1134, 6 Nonas Iulii, pax inter Pisanos et regem de
Morroch et regem de Tremisiana et Gaidum Maimonem in decem annos firmata est,
duabus illorum galeis Pisis venientibus.
Anno Domini 1134. In mense Septembri incepta est lis a Pisanis cum rege qui dicitur
Rogerius.
Anno Domini 1136. Pridie Nonas Augusti fuerunt Pisani cum 46 galeis super
Malfim; et ipsa die capta est, et cum septem galeis et duabus navibus et cum aliis
multis navibus combusta est et prorsus expoliata est. Eadem vero die Trani capta est.
Secunda quidem die, Nonas Augusti, Pugerule castrum, Rivello, Scala et Scalella
maiori et minori, divina favente clementia, civitates in montibus posite, capte sunt.
Tertia vero die, 7 Idus Augusti, Pisanorum pars obsedebat Fractas, castrum Rivelli,
cum edificiis, gattis; Rogerius Sicilie rex cum septem milia militum et sexaginta
galeis et gattis et navibus cum multitudine peditum Salerni permanentes, civitates
captas succurrere non audente. Interrea hec regis expeditio montes ascendens,
Pisanos castrum obsidentes devicit et in fugam usque ad mare convertit, et ex eis
quingentos nonaginta sex retinuit; in festivitate videlicet sancti Sixti. Post hec Pisani
bellum prestolati sunt per dies 23, in quibus Isclam maiorem regis insulam
devastaverunt. Sic Pisas reversi sunt 6 Idus Septembris.
Anno Domini 1137. Grecum imperatoris Constantinopolis nuntii, qui Pisis miserunt
200 de palatio paliis et unum auro textum mirabile, qui altari dedicavit duo auri et
argenti turibula pretiosissima, Soffredi filio nocte ab ecclesia Sancte Marie cum
sagittariis furtim abstulerit, quem ad Vurnum in Garfagnana transportavit; 14 Kal.
Decembris Pisani eum cum honore recuperant, de quibus Lucenses cum omnibus
eorum amicis valde contristati sunt.
Anno Domini 1138. Fecerunt Pisani exercitum supra Rogerium regem Sicilie;
inprimis Isclam maiorem tributariam fecerunt, similiter Sortenti. Post hec 3 Idus Iulii,
die Sancte Margarite, aplicuerunt Maiori, in qua multitudo erat magna populorum,
cum manganis et pedrieris; et Dei voluntate victi sunt. Eadem die Rivellum civitatem
in monte positam vicerunt et eam per triduum devastaverunt, et eam igne
succenderunt et mascolos et feminas ad mare duxerunt. In his tribus diebus Malfitrani
civitates Scale, Scalelle et Fracteroche et Pugerule, et totum ducatum Malfitanorum,
sub tributo posuerunt. Inde moventes, 9 Kal. Augusti, vigilia Sancti Iacobi apostoli,
aplicuerunt Salerni, in qua multitudo erat militum et peditum, quadraginta galearum.
Civitas vero munita erat manganis et omnium armorum apparatu; et ipsa die bellum
magnum fecerunt, tandem eos intus civitatem incluserunt. Que per quindecim dies
fortiter obsessa cum manganis et castellis et gattis, tandem redidit se imperatori
Lotario et Pisanis. Postea idem rex contristatus est cum Pisanis; qui Pisani miserunt
unam galeam cum sapientibus, et hoc fecerunt cum consilio sapientum regis Sicilie,
qui erant in Turri maiore; et sic fecerunt pacem cum eo, et postea Pisas reversi sunt
13 Kal. Octubris
1099 Daiberto e la 1 crociata.
Nel corso della Prima Crociata, il papa Urbano II delega la sua autorità sulla Terrasanta a un proprio emissario, inizialmente Adhémar du Puy, ma ben presto rimpiazzato da Daimberto, arcivescovo di Pisa e, da quel momento, patriarca di Gerusalemme. Con una lettera, datata 1099, Daimberto comunica la vittoria delle forze cristiane e la presa di Gerusalemme. Questa la traduzione, solo in piccola parte stilisticamente riadattata, di quella lettera:Al Signor Papa della Chiesa di Roma, a tutti i vescovi ed a tutti i fedeli di fede cristiana, io, arcivescovo di Pisa, con gli altri vescovi, il duca Godefroi per grazia di Dio oggi ammesso al Santo Sepolcro, Raimondo conte di Saint giles e l'intera armata di dio oggi in terra d'Israele, salute e preghiere. Molteplicate gli inni e le preghiere, ridete e danzate davanti al Signore, perchè dio ha esaltato la sua misericordia, realizzando attraverso di noi quello che aveva promesso nei tempi antichi. Dopo la presa di Nicea, l'armata intera ha proseguito il suo cammino, con oltre trecentomila uomini armati. Una tale moltitudine avrebbe potuto occupare l'intero Impero graco, in un solo giorno berne l'acqua di tutti i fiumi e lavorarne tutte le campagne, e pertanto il Signore l'ha condotta in una tale abbondanza che si poteva comprare un montone per un soldo appena o un bue per dodici.
In seguito i principi ed i re dei Saraceni si sono ribellati contro di noi, ma per la volontà di Dio sono stati facilmente vinti e messi in fuga. Dopo tutte queste gioie, Dio ha voluto punire gli orgogli ed ha messo Antiochia sulla nostra strada, una città. Siamo rimasti bloccati nove mesi assediandola, Egli ha voluto umiliarci lasciandoci in quella situazione finché la nostra superbia non si fosse abbassata. Siamo stati puniti finché nella nostra armata non era possibile trovare più di un centinaio di cavalli in buone condizioni. Allora Dio ci ha dato accesso ai tesori della Sua benedizione e della Sua misericordia. Ci ha permesso di introdurci nella città, di ridurre i turchi in nostro potere e di impossessarci dei loro beni. Forse abbiamo voluto attribuire questa vittoria ai nostri soli meriti, forse non abbiamo esaltato con la sufficiente dignità le nostre grazie a Dio per quanto ci aveva concesso: siamo dunque stati assediati da un numero così grande di Saraceni da rendere impossibile uscire dalla città. La fame si diffuse all'interno della città, al punto che per puro miracolo non ci si è ridotti a mangiare carne umana. Ma sarebbe troppo lungo descrivere le miserie che si sono patite in città. Il Signore assiste il suo popolo, e ha consolato coloro che aveva per così lungo tempo tormentato. [...].
Egli ci ha infuso le forze di prendere le armi e di combattere valorosamente. Noi abbiamo trionfato sui nemici, ma la fame e l'inedia hanno rapidamente indebolito l'armata durante la sua permanenza ad Antiochia. Siamo dunque ripartiti per la Siria, soprattutto a causa delle dispute tra i principi, ed abbiamo conquistato le città saracene di al-Bara e Ma'arrat e presi i castelli della regione. ci preparammo dunque ad attendere in quel luogo, mentre la fame degli uomini dell'armata era tale che i cristiani mangiavano i cadaveri in decomposizione dei Saraceni. In seguito, come fosse dietro consiglio di Dio, abbiamo avanzato fino in Persia, ed abbiamo avuto con noi la mano completamente generosa, misericordiosa e vittoriosa del Padre onnipotente.
Gli abitanti di città e castelli della regione dove avanzavamo ci inviavano messaggeri carichi di regali, e si mostravano pronti a servirci ed a metterci a disposizione le loro fortezze. Ma siccome la nostra armata non era ormai più così numerosa e che tutti erano ansiosi di arrivare a Gerusalemme, abbiamo accettato delle garanzie e li abbiamo sottoposti a tributi. Qualora poi capitava che ci si imbattesse in una città, tra quelle che si trovano su quelle coste, con una popolazione più numerosa della nostra armata, come negli esempi di Antiochia, Laodicea e Roha, ci veniva dimostrato che la mano del Signore era con noi; [...]. Così, siccome Dio è stata la nostra guida ed ha operato attraverso di noi, noi siamo arrivati a Gerusalemme.
Durante l'assedio della Città, l'armata ha molto sofferto, soprattutto per la mancanza d'acqua. Abbiamo dunque organizzato un'assemblea: i vescovi e i principi hanno fatto annunciare che avrebbero fatto una processione attorno alla città ed a piedi nudi, così che Colui che per noi vi fece il suo ingresso in piena umiltà, davanti alla nostra umiltà verso di Lui, ci permettesse di entrarvi per procedere al giudizio dei suoi nemici. Il Signore accolse la nsotra umiltà. Otto giorni dopo il nostro gesto d'umiliazione, Egli ci liberò la città con i suoi nemici, nell'anniversario del giorno stesso in cui la Chiesa delle origini ne fu espulsa e nel quale numerosi fedeli celebrano la festa della Disperisone degli Apostoli.
E se voi volete sapere che cosa abbiamo fatto dei nemici che abbiamo trovato in città, sappiate che, sotto il portico di Salomone e nel suo Tempio, i nostri cavalcavano con il sangue dei Saraceni che arrivava fino alle ginocchia dei loro cavalli... [...].Si riporta qui inoltre, nella sua versione testuale originale, la testimonianza degli Annales Pisani che riferiscono della partecipazione della città, con centoventi navi, a quella gloriosa Prima Crociata.Anno Domini 1099. Populus Pisanus iussu domni pape Urbani II in navibus centum et viginti ad liberandum Ierusalem de manibus paganorum profectus est. Quorum rector et ductor Daibertus Pisane urbis archiepiscopus extitit, qui postea Ierosolima factus patriarcha remansit. Proficiscendo vero Lucatam et Cefaloniam, urbes fortissimas expugnantes expoliaverunt, quoniam Ierosolimitanum iter impedire consueverunt. In eodem autem itinere Pisanus populus Maidam urbem fortissimam cepit, et Laodaciam cum Boemundo, et Gibellum cum ipso et Raimundo comite Sancti Egidii obsedit. Inde igitur digressi venerunt Ierosolimam. Quo anno concremata est pene tota Kintica. Quo anno 1100. Ierusalem a christianis capta est 18 Kal.
Augusti.1099 I pisani alla prima crociata nella testimonianza di Fulcherius Carnotensis
.Mensis november erat. Quumque Gibellum transissemus, Boamundum in tentoriis
suis hospitatum ante oppidum quoddam, Valenium nominatum, assecuti sumus. Erat
cum eo archiepiscopus quidam Pisanus, nomine Daibertus, qui cum quibusdam
Tuscanis et Italis Laodiciae portui navigans applicuerat, et ibi nos expectabant,
nobiscum ituri. Aderatque quidam episcopus de Apulia. Cum domno Balduino erat
tertius. Quibus ita amicabiliter glomeratis, aestimati sumus numero .XXV. millia
utriusque sexus tam peditum quam equitum.
1099 Il viaggio della flotta pisana verso la Terra santa secondo una fonte bizantina(I crociata).
Quando, partendo i franchi per Gerusalemme per occupare le città della Siria,
promisero al vescovo di Pisa cose importanti, se li aiutava nell’obiettivo da essi
stabilito, egli fu persuaso dai loro discorsi invitando anche gli altri due abitanti della
costa verso lo stesso (…) e armò circa novecento tra biremi e triremi e altre navi
veloci, le quali partirono come per andare verso di loro (i franchi). Separando una
parte di questi, li inviò per bottino verso Corfù , le Leucadi , Cefalonia e Zante.
Venendo a conoscenza di queste cose, l’imperatore ordinò che venissero navi da
tutte le province dell’impero romano, allestendone buona parte nella stessa città
imperiale, talvolta salendo su una monere, suggeriva ai lavoranti come occorresse
approntarle.
Sapendo i pisani esperti della guerra sul mare e temendo la battaglia con essi, allestì
su ogni prora delle navi delle teste di leone e di altri animali terrestri di bronzo o
ferro, con le bocche aperte, coprendole d’oro affinché si mostrassero spaventose alla
sola vista, dispose che il fuoco, destinato contro i nemici, fosse fatto passare
attraverso i tubi per essere lanciato dalle bocche stesse, affinché sembrasse che i leoni
e gli altri animali lo vomitassero.
Dopo aver fatto questi preparativi, chiamato Tattichio tosto sopraggiunto da
Antiochia, dopo avergli affidato tali navi, lo nominò capo illustrissimo; invero
affidando a Landolfo l’intera flotta, lo promosse gran duca come miglior esperto nelle
battaglie navali. Lasciarono quindi la capitale nel mese corrente d’aprile con la flotta
romana, raggiunsero Samo e, avendo accostato le navi alla spiaggia, sbarcarono sul
continente per rafforzarle maggiormente con il bitume. Avendo appreso del passaggio
della flotta pisana, tolsero le ancore e corsero dietro di essi verso Cos. I pisani
arrivarono lì di mattina, essi la raggiunsero alla sera. Non avendo incontrato i pisani,
andarono verso Cnido, situata presso l’Anatolia. Giungendo colà mancavano la loro
preda, avendo trovato pochi pisani ivi abbandonati , chiesero dove fosse andata la
flotta pisana: essi risposero verso Rodi. E avendo tolto immediatamente le ancore gli
piombarono addosso molto rapidamente tra Patra e Rodi. I pisani, avendoli visti,
formarono immediatamente l’ordine di battaglia, non solo affilando le spade ma
infiammando anche i cuori per la battaglia. Quando sopraggiunse la flotta romana, un
conte del Peloponneso, chiamato Perichytes, il quale sapeva navigare benissimo, fece
forza sui remi scagliando la sua monere contro di loro. Passò in mezzo a questi come
un fulmine, poi ritornò verso la flotta romana. Tuttavia la flotta romana non si
schierava ordinatamente in battaglia, ma li attaccò rapidamente e senza ordine.
Landolfo in persona per primo attaccò le navi pisane, lanciò il fuoco maldestramente
e non ottenne null’altro che disperderlo. Allora il conte Eleemone attaccò
audacemente una nave grandissima da poppa, incorrendo nei suoi timoni e, non
potendo muoversi facilmente da lì, sarebbe stato preso se non avesse fatto
prontamente uso dell’equipaggiamento, gettando con abilità il fuoco contro i pisani .
Poi portando audacemente la nave contro un’altra incendiò tre delle più grandi navi
dei barbari. Contemporaneamente anche una tempesta improvvisa piombò sul mare,
sfracellò le navi e minacciò di sommergerle in un solo colpo (l’onda rumoreggiò, le
antenne e le vele si squarciarono); i barbari, terrorizzati da una parte dal fuoco
gettato (né erano abituati a tali armi, al fuoco, il quale per natura si muove verso
l’alto, scagliato invece ovunque voglia il lanciatore, sovente verso il basso o ai lati),
dall’altra scompigliati dalla tempesta, presero la via della fuga. Mentre tali erano i
propositi dei barbari, la flotta romana approdò in una certa isoletta chiamata Seutlo.
Fattosi giorno, andandosene da lì approdarono a Rodi. Quindi sbarcati dalle navi
quanti avevano fatto prigionieri, tra i quali c’era lo stesso nipote di Boemondo, per
spaventarli dissero loro che volevano venderli o sgozzarli tutti. Allorché li vedevano
impassibili a ciò, non tenendo in nessun conto la vendita ( come schiavi ndt), subito
ne hanno fatto scempio con le spade. Quelli che erano fuggiti della flotta pisana si
diedero a saccheggiare le isole che si trovavano in quella zona e Cipro; Philokale
Eumathio, trovandosi lì, accorre contro di loro. Quelli sulle navi, presi dalla paura,
non curandosi della schiera sbarcata per il bottino, ma avendone abbandonato la
maggior parte sull’isola, disordinatamente, dopo aver levato le ancore salpavano per
Laodicea nell’intenzione di raggiungere Boemondo. E appena giunti lo andarono a
trovare, dicendo di abbracciare con lui alleanza, e de egli, come suo solito, li accoglie
con gioia. Quindi, quelli che erano stati abbandonati sulla spiaggia per il saccheggio,
tornati indietro, non vedendo la stessa flotta, si gettavano in mare senza pietà e
annegavano.
1099 La partenza dei pisani verso la Terra Santa la testimonianza dei Gesta triumphalia(1099-I crociata)
.Anno igitur Dominice Incarn. millesimo nonagesimo nono, Ecclesie Romane
presidente D. Papa Urbano II, Pisanus populus in navibus centum viginti ad
liberandam Ierusalem de manibus Paganorum profectus est, quorum rector et ductor
Daibertus Pis. Urbis Archiep. extitit, qui postea Ierosolimis factus Patriarcha
remansit. Proficiscendo vero Lucatam et Cefaloniam urbes fortissimas expugnantes
expoliaverunt, quoniam Ierosolimitanum iter impedire consueverant. In eodem autem
itinere Pisanus exercitus Maidam, urbem fortissimam, cepit et Laudociam cum
Boamundo et Gibellum cum ipso et Raimundo Comite S. Egidii obsedit. Inde igitur
digressi, venerunt Ierosolimam, que anno millesimo centesimo a Christianis capta fuit
et retenta fuit; ibique Pisani morantes per aliquantum temporis, et inopem urbem
rehedificantes ad propria regressi sunt.1100 Daiberto, vescovo di Pisa, elevato a patriarca di Gerusalemme(I crociata). Quo videlicet tempore Daybertus, Pisanorum episcopus, vir in litteris potentissimus
atque eloquentissimus, qui in multis navibus Joppem aggressus fuerat, eodem
Boamundo juvante, in patriachatum Jerusalem sublimatur.
Uno scontro tra la flotta veneziana e quella pisana, nella testimonianza di una fonte veneta (1100).
Omnibus ergo counitis et in servitio Dei confirmatis, nuntiatum est Pisanorum
classem adesse contra eos, armatam et praeparatam in praelium, qui in tantum
superbiae fastum ascenderant, quod navim imperialem et signa imperialia sibi
fecerant, et seipsos totum mundum devincentes appellabant. Venetici vero, oculo
discretionis vigilantes, cum consilio, ne post factum paeniteant, cuncta facientes,
legatos eis satis humiliter rogando miserunt, ut a damnis et opprobriis, quae et
Graecis et Veneticis inferebant, cessarent, atque ut boni christiani et peregrini pacifici
transmearent.Illi autem, hoc audire dedignantes, dixerunt se, sicut dominos terrae,
quocumque vellent, ad eorum dedecus, ituros, et in portum, ubi hiemabant, ipsis
nolentibus, etiam intraturos. Quorum praesumptione audita, Venetici subito de terra
classem in aequora trudunt, et, dimissis in portu reliquis, cum triginta tantum armatis
navibus, contra quinquaginta obviam illis, imperialia signa usurpantibus, procedunt.
Quid plura? Inito certamine, prius illi adeo minaces, praecedentibus tantum quatuor
Veneticorum navibus superati, ferocitatem et impetus usurpationem amiserunt, in
tantum quod de quinquaginta navibus eorum, viginti duae vix, nocte superveniente,
liberatae, aliis omnibus sine sanguine captis, evaserunt. Refrenata tandem eorum
contumacia, cum im portum tripudianter fuissent subducti, ducique exercitus et
episcopo triumphaliter praesentati, quid excusationis, quid satisfactionis, quid
obligationis obtulerunt, disserere, taediosa narrationis series fuerit,. Videntes
imperatoris ministri, qui illi praerant regioni, suos infestissimos hostes, et imperii
fasces mentientes, in civitate sua captos detineri, modis omnibus elaborant, ut
imperatori reddantur, et, ei praesentati sicut damnatitii, capite puniantur. Sed victores,
in Domino timorati, se vere cruciferos, immo crucifixos, exemplo patientiae
demonstrarunt, cum nec imperatori, nec alicui mortali, sed soli Deo triumphum, quem
dederat, ascribere voluerunt.
Pietatis itaque visceribus affluentes, ferme quatuor milia virorum cum navibus suis,
et armis, omnibusque sibi restitutis, absolute dimiserunt. Nec a captis aliam
obligationem receperunt, nisi quam liberi Pisis se facturos, Venetiam in haec verba
mandaverunt, se nunquam scilicet deinceps Romaniam causa mercimonii intraturos,
vel praelium in christianos ullo modo excitaturos, nisi forte venerabilis Sepulchri
devotione transituros. Deliberatis ergo Pisanis et quocunque vellent ire permissis,
triginta sex viros majoris auctoritatis, non quidem coactos, sed spontaneos, ex illis
retinuerunt, partim pro testimonio veritatis, partim si illi, qui de praelio evaserant,
aliquos suorum cepissent, per istos facilius recuperare suos possent.
1103-1114-1115 Le concessioni dei giudici sardi ai pisani al principio del XII secolo.
[1104 (stil. pis.) … maggio]
In nomine Patris et Filii et Spiritus Santi. Amen. Ego TURBINI, omnipotentis Dei
gratia Judex Kalaritanus, dono, concedo et in perpetuum trado Pisanis carissimis
amicis nostris Toloneum de hyberno et de aestate et de sale, ut habeant benedictum a
Deo et a nobis. Ita tamen ut populus Pisanus sit amicus mihi et regno meo, et non
offendat studiose neque me, neque regnum meum. Hujus nostrae donationis in primis
testis est Deus, deinde Gonnari donnicellus, et Petrus, et Marianus donnicelli, et
Torchitore similiter , et Arzocoor de Carcaso Curatore de Ciutta, et Cumita de
Gonnale, et Zerchis de Rovo et Orzocor de Rovo, et Constantine de Rovo. Et cum
bona voluntate aliorum parentum nostrorum, et totius populi mei hoc feci. Hic etiam
interfuerunt de Pisanis, Petrus filius Albizzi, et Ughiccione filius Uberti, et Leo de
Babilonia, et Wido Cantarello, et Tebaldinus, et Gerardus filius Petri, et Alcherius,
et Gerardus Pandulfi, et Rodulfinus, et alii plures. Anno Dominice Incarnationis
millesimo centesimo quarto, in mense Majo, Indictione XI.
** [ 1104 (stil. pis.)… maggio ]
In nomine Sancte et individue Trinitatis. Notum sit omnibus Xpi fidelibus quod ego
Turbini omnipotentis Dei gratia Iudex Calaritanus , pisanorum precibus et amore
inflexus , pro amore omnipotentis Dei et eius genitricis semper virginis , et omnium
sanctorum, et pro remedio et salute anime mee, et conjugis mee, et filiorum
meorum, et omnium parentum meorum, tam vivorum, quam etiam mortuorum,
voluntarie motus , ut in regno meo ad opera Sancte Marie donarem quatuor
donicalgias que ad perfectionem et confirmationem ejus opere perpetuo deservirent,
et finita opera deserviant canonicis qui nunc sunt et inde fuerint, ad honorem Dei, et
honorem ejusdem virginis Marie. Ita tamen ut neque Archiepiscopus, neque
Episcopus, neque canonicus, neque alia persona magna vel parva easdem donicalgias
alicui in feudum vel in beneficium donare presumat. Ad honorem itaque
omnipotentis Dei, et beate Virginis Marie, et eius opere, dono concedo, et
inperpetuum, tradendo confirmo istas quatuor donicalgias cum servis et omnibus
peculiis bestiarum, et terris, et vineis, et cum omni pertinentia earum. Quarum una est
in Ogliastro, altera est in Tolestra, et tertia in Treche, et quarta in Tamari, ut
supradicta opera perpetuo habeat eas, et faciat inde ad eius honorem et utilitatem,. Ita
tamen ut populus Pisanus sit amicus mihi, et in regno meo, et non offendant me
neque regnum meum studiose. Huius donationis in primis testis est dominus Deus,
deinde Gonnari donnicellus, et Petrus donnicellus, et Marianus et Torchitore similiter
donnicelli, et Orzocor de Curcaso curatore de Cinta, et Cumita de gonale, et zecchis
de Rovo(…) . Et cum bona voluntate aliorum parentum meorum et totius populi mei.
Hic etiam interfuerunt de Pisanis, Petrus filius Albizzi, et Ughiccione filius Uberti, et
Leo de Babilonia, et Wido Cantarello, et Tebaldinus, et Gerardus filius Petri, et
Alcherius, et Gerardus Pandulfi, et Rodulfinus, et alii plures. Anno Dominice
Incarnationis MCIIII in mense Madio, indictione XI.
*** [ 1108…]
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti amen. Anno ab incarnatione Domini
millesimo centesimo octavo, Indict. I; VII Kal…
Ego iudex TORCHITOR de Lacono , qui proprio nomine MARIANUS vocor, per
voluntatem Dei potestando regnum Caralitanum, pro remedio animae meae, et pro
animabus omnium parentum meorum, et pro magno servitio quod michi nobilissimi
et prudentissimi cives pisani quorum nomina subter leguntur unum annum integrum
cum tres galeas stando mecum in meo servitio in insula Sulcitana cum grandi inopia
atque plurimis angustiis operati sunt, dono cedo ac trado omnipotenti Deo et
Ecclesiae sancte Mariae Pisani archiepiscopatus; id sunt quatuor curtes quae
domnicaliae vocantur; una ex eis sita est in (…), alia in Sicherrae quae STIA vocatur;
altera Phanari in Curatoria de Gippi; quarta in Sepullo quae vocatur VILLA DE
MONTONE. Has suprascriptas quatuor integras cum inferioribus et superioribus suis,
seu cum accessionibus, et ingressuras suas, cum omnibus servis, et universas ancillas
majores et minores, cum universae bestiae, scilicet equos et jumenta, boves et vaccas,
porcos et pecora atque capras, dono cedo ac trado omnipotenti Deo, et supradictae
ecclesiae archiepiscopatus sanctae Mariae, cum consilio et voluntate et jussione
fratrum et sororum mearum, ut habeant et possideant et lucrent eas supradictae
Ecclesiae archiepiscopus, seu etiam canonici , vel operarii atque ministri eiusdem
ecclesiae qui pro tempore ibidem servierint. Insuper etiam promitto et concedo
prefatae ecclesiae sanctae Mariae libram unam auri optimi, aut pretium bene eam
valentem juxta estimationem quam cum supradictis ecclesiae ministris convenire
habeo. Similiter navem unam cum meas expensas atque conductiones de bono sale
honustam mittam per unum quemque annum sanctae Mariae. Similiter et libram auri
quam supra nominavimus per unumquemque annum auxiliante Deo tribuam, ut
dictum est. Pro regno meo et vita quam recuperavi cum grandi honore atque victoria,
auxiliante atque concedente omnipotente Deo , et michi subvenientibus et fortissime
adjutorium praebentibus nobilissimi et fortissimi cives iam dictae civitatis pisanae;
scilicet Gerardus, qui dicitur Gaetanus, filius Ugonis; et Lotterius quondam Ioannis,
et Indelbrandus filius Sibillae; et Ugo filius Athae, et Marianus filius Lamberti; et
Theodoricus quondam Lei, et Morettus quondam Moretti; et Arrigus qui vocitatur
Grugno; et Benedictus Faber filius Raimundi et Ugucione quondam Pagani; et
Mainfredus quondam Bernardi, et Albertus, et Ugo quondam Albieri; et Villanus de
boemundo. Ett universi socii eorum,qui michi similiter optime et fortiter auxilium
praebuerunt; scilicet Gerardus qui vocitatur Barile; et Benedictus quondam Santae; et
ceteri quam plurimi. Similiter dono et concedo pro hoc servitio omne tributum seu
tolineum qui usque hodie pisani michi, seu antecessoribus meis dare soliti erant; ut ex
hic in antea, nec michi, nec successoribus meis ullum tributum aut toloneum ab ullo
pisano accipere neque requirere seu exigere non habeamus ulla ratione ab aliquo de
universis qui per totum episcopatum supradictae civitatis pisanae habitaverint, ita ut
semper ut dictum est supradicti cives sint liberi atque immunes ab omni dacito atque
tributo. [ 1113 ( stil. pis.) 14 marzo]
In nomine sancte et individue Trinitatis. Ego Domna PADULESA de gunale, et filia
quondam Comita (…) et mulier quondam TORCHOTORI de zori regis Gallurensis dono
et offero ex libero arbitrio meo, eo quod armana sum Ecclesie et Episcopatui beate
Marie Pisane civitatis pro redentione anime mee et parentum meorum CURTEM
integram quam habeo in loco et finibus Larathano positam in SARDINIEE partibus in
Regno Gallurensi et in Curatoria de Civita. Hanc predictam CURTEM dono
suprascripte ecclesie cum omni iure et actione sua, cum omnibus servis et ancillis
atque nutriminibus, et cum omnibus suis pertinentis, videlicet casis terris vineis
saltibus pratis pascuis, cultis vel incultis seu silvis. Similiter dono et offero
suprascripte Ecclesie meam portionem ecclesie cui vocabulum est SANTA MARIA
posite iuxta eamdem curtem cum omnibus suis servis et ancillis seu pertinentiis.
Unde repromitto ego que supra PADULESA una cum meis heredibus quod si de
predicta CURTE cum ecclesia ab hac ora in antea egero aut causavero aut fatigavero,
vel fatigare fecero aliquem de procuratoribus qui pro tempore ibi fuerint predicte
Ecclesie, vel si apparuerit inde aliquod datum vel scriptum quod huic mee scripte
donationi noceat, me esse composituram penam boni auri libras centum; que omnia
in tali ordinatione scribere rogavi Rolandum Causidicum Pisane civitatis. Insuper Ego
PADULESA investivi Ildelbrandum iudicem operarium et procuratorem sancte Marie,
atque recepi ab eo precario nomine ad possidendum predictam CURTEM usque dum
vixero. Et promisi dare sex porcos per omnem annum usque ad diem mortis mee
supradicte ecclesie, sive eius procuratoribus pro suprascripta possesione confirmanda
[ 1114, ovv. 1115 ]
In nomine eterni Dei. Breve recordationis ad memoriam tam posteris quam
praesentibus retinendam facio Ego Ildebrandus judex et operarius sancte Marie
Pisane matris ecclesie; qualiter sub mei presentia et Villani Gallurensis episcopi,
Ugonis quondam Gusmani, et Belli Vacarii, in partibus Sardinie in loco et finibus
Suraghe in regno Gallurensi, infra ecclesiam (…) domnus ORTHOCCOR Gallurensis
rex juravit ad sancta Dei evangelia hore suo proprio, et sua manu dextra supra
evangeliis posita, quod illas curtes quas donna PADULESE olim regina dedit et tradidit
predicte opere sancte Marie per cartas scriptas ex manibus Rolandi Causidici, absque
ejus presentia et consensu, non erit in consilio vel facto aut assensu quod predicta
opera sive ecclesia sancte Marie perdat predictas curtes cum suis servis atque peculiis
seu pertinentis. Et si aliquis eas predicte opere vel ecclesie abstulerit, adjuvabit eas
recuperare prefatis operariis et procuratoribus qui in predicta opera seu ecclesia pro
tempore erunt per bonam fidem secundum posse suum. Et insuper juravit pro se et
filiis suis quod predictas curtes non habent auferre neque minuere neque aliquam
offensionem vel vel damnum studiose facere, neque aliqua persona eorum consilio
vel assensu. Et si in aliquo de prefatis curtibus sive rebus et servis et peculiis ipse vel
filii sui vel aliqua persona Gallurensis regni offenderint, emendabit vel emendare
faciet secundum suum posse per bonam fidem infra triginta proximos dies quod inde
a predictis operariis sive procuratoribus inquisitus fuerit, vel ab eorum misso. Item
juravit quod non erit in consilio aut facto seu assensu quod ego qui super Ildebrandus
iudex, et Bello vaccarius, sive aliquis operarius vel missus qui ad procurandas ipsas
curtes in Sardiniam dirigetur perdat vitam vel membrum aut capti sint ad eorum
damnietatem. Et insuper juravit quod predictas curtes quas donna PADULESA fecit
omni tempore ratas et firmas habebit, et predicti Villani episcopi auctoritate
precedente manu propria suo sigillo eas sigillavit et corroboravit. Ego notarius
apostolice sedis per parabolam et recordationem prefati Ildebrandi judicis qui a
consulibus pisanis et suis consociis operariis una cum predicto Bello vaccario ed
predictas cartas confirmandas et prefatas securitates recipiendas directus fuit, scripsi.
Ego Ildebrandus judex sacrii palatii Lateranensis, operarius predicte ecclesie
profiteor predictum Ugonem notarium hec omnia mei recordatione scipsisse, et vera
esse subscribendo confirmo.[ 1115 o 1116 ]
In nomine summi et Salvatoris Dei Amen. Ego judex ITHOCOR de Galluri ab hac
hora in antea fidelis ero ecclesie sancte Marie de Pisa et Comuni et quodcumque ipsa
ecclesia de Pisa adquisitum habet infra judicatum de Galluri vel in antea adquisierit
non tollam neque contendam, et contra alios retinere adjuvabo, et si alius homo
abstulerit vel contenderit vel in ipsa causa offenderit infra triginta dies postquam
inquisitus fuero justitiam pro posse meo inde faciam , IIIIor curtes dabo prenominate
ecclesie de Pisa tales que placeant misso suo, et per unumquemque annum unam
libram boni auri, vel valens; et si evenerit quod in uno anno non dederim, in alio
restituam. Et nullum missum sancte Marie occidam vel occidere faciam, neque
capiam vel capere faciam, et si aliquis fecerit justitiam inde faciam.
[1104,1119] documento.Lettera del vescovo di Pisa, dei consoli e dei visconti pisani al vescovo e al popolo di Nizza.
Pisa si dichiara pronta a risarcire i danni subiti dai nizzardi per opera dei pisani. Le autorità pisane aggiungono che, sin dove possibile, hanno già provveduto al risarcimento, ma che i principali colpevoli si trovano in quel momento assenti da Pisa; al loro ritorno, di cui verrà data immediatamente notizia a Nizza, i danneggiati potranno inviare incaricati a Pisa e le autorità pisane cureranno che sia prestata loro piena soddisfazione. Ad ogni modo gli abitanti di Nizza possono con tutta tranquillità continuare a recarsi a Pisa come buoni amici e vicini, giacché vi saranno trattati alla pari dei propri cittadini. La lettera si chiude con la preghiera di fare accoglienza ugualmente amichevole in Nizza ai pisani ed ai latori dello scritto. Onnipotentis Dei gratia venerabili episcopo de Nitha atque omnibus bonis hominibus et sapientibus civitatis eiusdem maioribus sive minoribus, P. divina clementia Pisanorum archiepiscopus, consules et vicecomites cum universo populo Pisano salutem et amicitiam perpetuam. Amicitiam vestram, quam multum amamus et apud nos caram habemus, omni tempore incorruptam et stabilem volumus retinere et de preda, quam nostre galee vestris hominibus fecerunt, plurimum doluimus atque ideo omnia que potuimus vestris reddere et emendare fecimus. Nunc autem sciatis quia illi homines, qui hoc malum fecerunt, non sunt modo in Pisa; qui postquam reversi fuerint, per nostras litteras vobis notificabimus et postea vos de vestris, qui depredati fuerunt ad nos mandabitis et nos omnia, que eis ablata fuerunt, diligenter emendare faciemus. Preterea volumus et mandamus ut vestri homines ad nostram civitatem secure veniant sicut boni amici et vicini et sicut ad ipsorum casam venire debent, quos omnes sicut nostros proprios cives guardabimus et tenebimus. De nostris vero vos multum rogamus et precipue de istis qui has litteras vobis aportant, ut eos ubicumque inveneritis honorifice tractetis atque salvetis et eis sicut carissimis fratribus et amicis diligenter subveniatis.
Valete
tradizione:
Originale, Archives Départimentales des Alpes-Maritimes, 2G 24 [A].
verso:
Sul verso di mano coeva: Episcopo de Nitha dentur ;di mano del XIII-XIV sec.: Episcopi Pisani littere, episcopo Nicie, pro hominibus Nicie ;di mano moderna: Numerus 83. Sine data. Littera scripta a Petro archiepiscopo Pisanorum, consulibus, vicecomite Pisano, pro quadam preda facta a galeis ipsorum. 1115.
osservazioni:
Pergamena in ottimo stato con evidenti tracce di piegature e numerosi forellini che indicano la lettera come appartenente al tipo delle litterae clausae attraversate e chiuse da una cordicella fissata a sua volta da sigillo (cfr. Mastruzzo, Una lettera consolare).
Il contenuto della lettera non presenta alcuna indicazione cronologica che possa avvalorare la datazione precisa offerta da Papon (1115), che ripete quanto scritto da mano moderna sul verso della pergamena. L’unico dato utile in proposito è la menzione dell’arcivescovo di Pisa Pietro (P. nel testo, 1104-1119) menzionato nella documentazione dal 19 marzo 1106 al 29 settembre 1118 e seppellito il 10 settembre 1119 (Violante, Cronotassi dei vescovi, pp. 31-37 e 55-56). Il vescovo Pietro accompagnò la spedizione della flotta pisana alle Baleari del 1113-1115 finita nell’aprile 1115: è quindi probabile che la lettera non sia stata scritta in questo triennio. Nella lettera Pietro è detto arcivescovo e questo può far supporre che la missiva sia stata redatta dopo la restituzione da parte del pontefice Gelasio II al presule pisano della giurisdizione metropolitica sulla Corsica il 26 settembre 1118: in questo caso l’intervallo temporale della redazione si restringerebbe dal 26 settembre 1118 al 10 settembre 1119. 1106-1119 lettera di Pisa a Nizza.Lettera dei consoli Pisani al vescovo e al popolo di Nizza. Pisa si dichiara pronta a risarcire i danni subiti dai nizzardi per opera dei corsari pisani. Le autorità pisane aggiungono che sin dove era possibile avevano già provveduto al risarcimento, ma che i principali colpevoli si trovavano al presente assenti da Pisa; al momento del loro ritorno, di cui sarebbe stata data immediatamente notizia a Nizza, i danneggiati avrebbero potuto inviare incaricati a Pisa e le autorità pisane avrebbero curato che fosse prestata loro piena soddisfazione. Ad ogni modo gli abitanti di Nizza potevano con tutta tranquillità continuare a recarsi a Pisa come buoni amici e vicini, giacché vi sarebbero stati trattati alla pari dei propri cittadini. La lettera si chiude con la preghiera di fare accoglienza ugualmente amichevole in Nizza ai pisani ed ai latori dello scritto.La lettera non presenta alcuna indicazione cronologica che possa possa avvalorare la datazione precisa offerta da Papon, se non l'indicazione dell'anno 1115 scritta sul verso da mano moderna. L'unico dato utile in proposito è la menzione nel testo dell'arcivescovo di Pisa Pietro (P.) menzionato nella documentazione dal 19 marzo 1106 al 29 settembre 1118 e morto tra il 25 marzo e il 10 settembre 1119 (cfr. Cinzio Violante, Cronotassi dei vescovi e arcivescovi di Pisa dalle origini all'inizio del secolo XIII, in Miscellanea G.G. Meersseman, Padova: Antenore, 1970, pp. 31-37 e 55-56). Il vescovo accompagnò la spedizione della flotta pisana alle Baleari del 1113-1115 finita appunto nell'aprile di quell'anno.Onnipotentis Dei gratia venerabili episcopo de Nitha atque omnibus bonis hominibus et sapientibus civitatis eiusdem maioribus / sive minoribus, P. divina clementia Pisanorum archiepiscopus, consules et vicecomites cum universo populo Pisano salutem et ami/citiam perpetuam. Amicitiam vestram, quam multum amamus et apud nos caram habemus, omni tempore incorruptam et stabilem / volumus retinere et de preda, quam nostre galee vestris hominibus fecerunt, plurimum doluimus atque ideo omnia que / potuimus vestris reddere et emendare fecimus. Nunc autem sciatis quia illi homines, qui hoc malum fecerunt, non sunt modo in Pisa, [quia] postquam reversi fuerint, per nostras litteras vobis notificabimus et postea vos de vestris, qui depredati fue/runt ad nos mandabitis et nos omnia, que eis ablata fuerunt, diligenter emendare faciemus. Preterea volumus et / mandamus ut vestri homines ad nostram civitatem secure veniant sicut boni amici et vicini et sicut ad ipsorum / casam venire debent, quos omnes sicut nostros proprios cives guardabimus et tenebimus. De nostris vero vos multum roga/mus et precipue de istis qui has litteras vobis aportant, ut eos ubicumque inveneritis honorifice tractetis atque salvetis / et eis sicut carissimis fratribus et amicis diligenter subveniatis. Valete.Per grazia di Dio onnipotente, al venerabile vescovo di Nizza e a tutti i buoni uomini e sapienti della stessa città, maggiori e minori, Pietro arcivescovo dei Pisani per clemenza divina, i consoli e i visconti con tutto il popolo pisano [porgiamo] salute e amicizia perpetua. La vostra amicizia che molto amiamo e che presso di noi abbiamo cara, vogliamo mantenere incorrotta e stabile nel tempoe riguardo alla preda, che le nostre galee fecero ai danni delle vostre, ci siamo molto dispiaciuti e tutto cio che si poteva lo abbiamo fatto risarcire. Ora però sappiate che quegli uomini, che fecero quel maleficio, non sono a Pisa in questo momento, e che dopo che saranno ritornati vi informeremo per lettera et dopo faremo risarcire i vostri di tutto ciò di cui furono depredati. Perciò vogliamo e chiediamo che i vostri uomini vengano sicuri nella nostra città come buoni amici e vicini e che debbano venire come si recano alla propria casa, che tutti li considereremo come nostri concittadini. Riguardo ai nostri uomini molto vi preghiamo e pricipalmente riguardo a quelli che vi recano queste lettere, affinché dovunque li troviate li trattaste in maniera onorevole e li mettiate al sicuro e li consideraste come fratelli e amici. State bene.
1113-1115 La spedizione balearica la testimonianza dei Gesta Triumphalia per pisanos.
Preterea anno millesimo centesimo decimo quarto, presidente d. p. Pascale II, divinus
ignis Pisanorum civium animos et aliarum Tuscie urbium populos contra Majoricam
accendit: ipsius enim insule Rex, imo tirampnus et crudelis et pessimus, licet
eunuchus, nomine Nazaraudela, innumeram Christianorum multitudinem in vinculis
et carceribus captivam longo tempore cruciaverat. Quapropter Pisanus exercitus in
trecentis navibus ad Christianos liberandos in die S. Sixti de Sarni faucibus exivit, et
cum in Sardiniam devenisset, totus exercitus ad portum Capalbi applicuit. Quo in
loco fere omnibus discordantibus ad pacem reductis, ducatus marini itineris Pedotis
commictitur, quorum signa omnis exercitus contra Majoricam consequitur. Sed illis
tandem in pelagus aberrantibus, et rectum iter ignorantibus, dimissa Majorica, divisi
et dispersi, in partes Barchinnone tandem ad portum S. Felicis de Girunda
convenerunt. In huius igitur exercitus adventu tota provincia maximo extollitur
gaudio, et exclamat se cum Pisanis velle fieri participem Majorice triumphy. Quare
Pisano exercitui Raimundus Barchinnone Palatinus Comes, et eiusdem civitatis
Pontifex, et Comes Ampuri,et Aimericus Nerbonensis et Guilielmus Pesulani montis,
Raimundus quoque de Balso, cum maxima suorum equitum et peditum multitudine,
unanimiter et festinanter se sociarunt, et ad portum de Salo simul applicuerunt ubi diu
demorantes, et frequenter contra Majoricam ire temptantes, ventis contrariis mare
turbantibus, iter sepe inceptum perficere non potuerunt.
Compositautem ab ingeniosis Pisanorum artificibus manganis, gattis, atque ligneis
castellis, urbem fortiter expugnabant et cum hiis machinis urbis menia et menium
turres potentissime rumpebant.
Destructo itaque Cassaro, omnique Maiorice munitione in ruinam data, Pisani cives
campum faciunt et destructe urbis grandia et innumera spolia inter se dividunt,
preordinatis et constitutis Ecclesie Pisane maximis et pretiosis muneribus in paliis et
vestibus et vasis argenteis et eburneis quampluribus atque crystallinis, adiunctis super
hoc regalium ornamentorum insignibus. Hiis itaque peractis omnibus, Pisani cives et
totus exercitus, captis spoliis, naves onerant et in eas intrantes cum omni prosperitate
ad sua loca remeant. Habitus est autem Maiorice triumphus, et Christiani exercitus
gloriosus regressus anno Dominice Incarnationis millesimo centesimo sexto decimo,
presidente in urbe Roma beate memorie PP. Pascale II, qui vixit in Papatu annos
decem et octo, menses quinque, dies sex, migravit autem ad Dominum anno
Dominice Incarnationis millesimo centesimo decimo octavo. Cui succesit venerabilis
Papa Gelasius secundus qui, veniens Pisam, Pisanam Ecclesiam consecravit, et eam
Metropolitanam constituens Corsicanos episcopos Pisanorum Archiepiscopo
consecrando submisit.
Marco di Bartolomeo Rustichi
E lungo il fiume Arno v'è una via ch'è quasi a modo d'un arco di balestro, et è lunga quanto la ciptà: tutto si vede a un guatere d'occhio con begli palaci; e' chasamenti son tutti murati ad un'altezza e vuo' dire ad una grandezza con begli finestrari e integliati con colonne di marmo, che mai per una via non si vide la più bella del mondo. E dirimpetto alla via vi sono ischalee murate, iscendono i’ sul fiume, e quivi vi scharicano le mercatanzie……
Marco di Bartolomeo Rustichi, orafo fiorentino, Dimostrazioni dell’andata al Santo Sepolcro, 1442