Consulta l'indice.
L’Impresa di al-Mahdia (1087) secondo la testimonianza della Chronica
Monasterii Casinensi: il ruolo di papa Vittore III.
Estuabat interea ingenti desiderio idem Victor apostolicus, qualiter Saracenorum in
Africa commorantium confunderet, conculcaret atque contereret infidelitatem. Unde
cum episcopis et cardinalibus consilio habito de omnibus fere Italie populis
christianorum exercitum congregans atque vexillum beati Petri apostoli illis
contradens sub remissione omnium peccatorum contra Saracenos in Africa
commorantes direxit. Christo igitur duce Africanam devoluti dum essent ad urbem,
omni nisu illam expugnantes Deo adiuvante ceperunt interfectis de Saracenorum
exercitu centum milibus pugnatorum. Quod ne quis ambigat hoc absque voluntate
accidisse divina, illo die, quo christiani de Saracenis victoriam adepti sunt, eo etiam
Italie divinitus patefactum est.
1087 La spedizione contro Al Mahdia la testimonianza di Goffredo Malaterra.
Dum ista geruntur, Pisani, qui apud Africam negotiandum profiscebantur, quasdam
injurias passi, exercitu congregato, urbem regiam regis Thumini oppugnantes, usque
ad majorem turrim, qua rex defendebatur, capiunt. Sed quia sua virtute, urbe
expugnata, patriam retinere minus sufficientes erant, comiti Siciliensi, quem in
talibus sufficientem et praevalidum cognoscebant, eam, si recipere velit, per legatos
invitantes, offerunt. Porro ille, quia regi Thumino amicitiam se servaturum dixerat,
legalitatem suam servans, in damno illius assentire distulit.
Rex vero Thuminus cum certando resistere nequit, pretio pacem mercatus, quam
armis minus sufficiebat; pecunia classem finibus suis arcet, promittens etiam, sub
ostentatione legis suae, nulla classe fines christiani nominis pervasum ulterius tentare,
et quos eiusdem religionis captivos tenebat, coactus est absolvere.
1088-1089 Le testimonianze di alcuni storici arabi sull’impresa di Al Mahdia.
Anno 481 (27 marzo 1088-15 marzo 1089).
Come i Rûm s’impadronirono della città di Zawilah e poi se ne ritrassero.
Quest’ anno i Rûm espugnarono la città di Zawilah nell’Affrica [propria] presso Al
Mahdîah. La cagione fu che l'emiro Tamîm ibn al Mu‘izz ibn Bâdîs, principe del
paese, faceva frequenti scorrerie marittime contro i Rûm, dava il guasto ai paesi e ne
scompigliava le popolazioni. Ragunatisi allora i Rûm di ogni banda, deliberarono di
costruir delle shinî (galee) affin di portar la guerra in Al Mahdîah. Entrarono in
questa lega i Pisani e i Genovesi, che sono gli uni e gli altri Franchi [di nazione]. Per
quattro anni allestirono l’ armata; la quale si adunò nell’isola di Pantellaria: che erano
ben quattrocento legni. I [Musulmani] di Pantellaria, per dispaccio ad ala di colomba,
mandarono avviso dell’ arrivo e del numero di coteste navi, e com’esse aveano
occupata l’isola. Pensava Tamîm di far uscire contro il nemico ‘Utmân ibn Sa‘îd,
soprannominato Al Muhaddab, capitano della sua armata, affin d’impedire lo sbarco
del nemico [sulla costiera dell’Africa]. Da questo partito lo distolse un de’ suoi
condottieri per nome ‘Abd Allah ibn Mankût, nemico di Al Muhaddab. Sì che,
arrivati i Rûm, gittaron l’ancora; sbarcarono; saccheggiarono; demolirono; arsero [i
borghi], ed entrarono in Zawîlah, alla quale diedero il sacco. Gli eserciti di Tamin
erano lontani, guerreggiando contro i ribelli che avean disdetta l'autorità di lui.
Ondech’ ei fece l’ accordo coi Rûm, pagando loro [una taglia di] trentamila dînâr, e
rendendo tutti i cattivi che i Musulmani aveano adunati [in quella città].
Venuto l’anno quattrocent’ottanta (8 apr. 1087-26 marzo 1088) accadde in Al
Mahdîah, come si sa pur troppo, lo sbarco dei Cristiani di Pisa e di Genova, i quali
insignorironsi di quella città e di Zawîlah; fecero cattivi nell’una e nell’altra, e in
entrambe uccisero quanti ne vollero e appiccarono incendi. Eran venuti costoro con
trecento legni che recavano trenta mila combattenti. Dice ‘Abû ‘as Salt: «Quest’anno
il sole si eclissò di eclisse totale, nel segno del lione, che fu l’oroscopo della
fondazione di Al Mahdîah: e in seguito di ciò successe quella calamità. Oltre il
decreto del Sommo Iddio, al quale non si resiste, e la sua volontà, alla quale non si
può contrastare, le precipue cagioni di quella [sventura] furono che l’esecito del
sultano si trovava lungi di Al Mahdîah; che i Rûm piombarono all’improvviso,
quando non s’era fatto alcun preparamento contro di loro, né presa alcuna
disposizione per resistere loro; che l’universale dei cittadini mancava d’armi e di
munizioni; che le mura erano basse e rovinate; che Tamîm non prestò fede alle
notizie che gli venivano intorno i Cristiani, e che il [vero] reggitore e governatore
della città, Ibn Mankût, con grave errore, vietò [all’armata] di uscire ad affrontare il
nemico in mare; onde [i Musulmani] gli lasciarono mettere piede all’asciutto».
L’occupazione delle due Al Mahdîah e lo strazio che ne menarono sono fatti
divulgati e notissimi; Ripiglia [‘Abû ‘as Salt ]: « Allora Tamîm riparò nel suo castello
chiamato Qasr ‘al Mahdî ( castello del Mahdî, primo califo fatemita) che era
fortissimo; e vi rimase finch’egli stipulò la pace coi Cristiani, riscattandosi per mille
dinâr, che si doveano pagar loro, ed essi quindi dovean partire con tutto ciò che avean
preso ai Musulmani. Incassato il denaro, salparono [portando via] le ricchezze, le
donne e i figliuoli dei Musulmani ». E continua ‘Abû ‘as Salt con dire che la
compiuta descrizione di questo avvenimento fu dettata da ‘Abû al Hasan ibn
Muhammad ‘al Haddâd, il fabbro, in una lunga qasîdah, la quale incomincia con
questi versi:
« Che [la bella] comparisca in sogno o che la si asconda [non ci cale] : è intento a ben
altro l’animo nostro».
« Hanno assalito la nostra patria i nemici, in tal numero, che [pareano nuvoli di]
locuste o [brulicame di vermicciuoli] ».
« Ventimila e la metà [per arrota] si raccolsero d’ogni banda, ahi trista accolta»!
« Piombarono improvvisi sopra un pugno d’uomini, inesperti di guerra, ignari»,
« Usi a vita molle e spensierata: ma il Destino, no, non ha gli occhi languidi»!
« Destandosi dal sonno mattutino, si videro [di faccia] occhi torvi e affilati brandi».
« [Erano venuti] su galee che parean montagne, se non che le vette erano irte di lance
e spade».
« Soavemente le portava un’aura a seconda di lor brame: lasso, che per noi fu
tempesta»!
« E calato il vento, le spingean remi che venianci addosso quai serpenti silâl».
***(…)
Mentre Tamîn ibn al Mu‘izz ibn Bâdîs era fuori di Al Mahdîah, venne in questa città
un'armata di Genovesi e Pisani, nella quale si noveravano trecento navi all'incirca.
Saccheggiarono Al Mahdîah e Zawîlah, e appiccarono il fuoco al paese senza alcun
contrasto, perocchè le milizie erano lungi da Al Mahdîah. I Rûm avevano trentamila
combattenti; fecero preda e andaron via.
1088 - 1092 aprile 21 lodo delle torri di Daiberto
Il vs Daiberto, associati a sé Pietro visconte, Rolando, Stefano, Guinezone, Mariniano e Alberto, con il loro consenso, in forza del mandato arbitrale attribuitogli dai Pisani, detta disposizioni relative all'altezza delle torri e altro. Gli abitanti di Pisa, dei borghi e di Chinzica si sono impegnati a rispettare e a far rispettare in futuro, imponendo a tutti lo stesso giuramento al compimento del quindicesimo anno di età.
In nomine Domini et Salvatoris nostri Iesu Christi. Ego Daibertus, licet indignus divina tamen providentia Pisanorum episcopus 1/, adiunctis mihi sociis viris strenuis et sapientibus Petro, vicecomite scilicet, Rolando et Stephano, Guine 2/zone, Mariniano et Alberto, considerans Pisane urbis antiquam pestem superbie qua fiebant cotidie 3/ innumera homicidia, periuria et ex consanguinitate incesta coniugia, precipue ex occasione 4/ destructionis domorum et alia mala quamplurima, supradictorum hominum consensu laudo et omnibus, 5/ Pise habitantibus, burgis et Quinzica, ex nomine sacramenti quod fecistis firmiter precipio ut nullus deinceps alterius 6/ domum in altitudinem turris Stephani filii Balduini et Lamberti; his vero qui habitant Quinzica in altitudi 7/nem altioris turris Guinizonis filii Gontolini contradicat elevari vel restaurari ullo modo, ne 8/ contradicere faciat aliquo malo ingenio, in terra que sua est per alodium vel quam pro sua tenet, excepto 9/ si ille qui contradicere voluerit legaliter poterit ostendere quod sua sit et non illius qui tenet, et excepto in capite 10/ pontis ex utraque parte. Et in terra ecclesiastica nemo contradicat elevari domum in supradicta mensura illi 11/ ad quem legaliter pertinere videatur. In terris vero que iuxta viam Arni sunta 12/ 13/ 14/
Et si de mensura turrium fuerit discordia propter situm loci qui alicubi sit unus altior alio, tunc adequentur 15/ in summitate secundum lineam, et nullus supra predictam mensuram edificet ligno vel muro. Et si quis edificare supra 16/ temptaverit, vos viriliter prohibete. Et nemo alterius domum capiat eo invito cuius est, vel destruat vel 17/ rumpat ullo modo studiose, nisi forsitan communi consilio civitatis vel maioris partis bonorum et sapientum, nec 18/ alicui alteri homini consentiat. Si quis vero, suadente diabolo, quod absit, domum alicui contra hoc quod supra diximus ad 19/ mensuram que posita est elevari contradixerit vel contradicere fecerit, aut studiose destruxerit, et alia que supra diximus non adtenderitb et ille 20/ cui contradictum fuerit, vel cuius domus studiose destruitur, aut alia que dicta sunt non adtendantur ad commune colloquium civitatis lamentabitur, 21/ et ille qui contradicit vel studiose destruit aut alia que supra diximus fregerit ab hac superbia non recesserit intra mensem unum proximum, tunc volumus et laudamus 22/ ut adiuvetis eum cuius domus contradicitur elevari vel cuius domus studiose destruitur aut alia fiant que contradicta sunt , nisi forte fiat communi consilio 23/ civitatis, eo modo sicut superius diximus. Bertiscam vel berfredum vel aliquod artidificium ex ligno quod ad pugnandum fiat nemo 24/ intra domum vel circa domum aut in terra faciat, nisi forte pro communi utilitate faciat civitatis. Qui vero habent dextruant: qui contra hec frangere noluerit vos prohibete . 25/ Antennas si quis habet in domo vel alia ligna pro bertisca facienda extra proiciat si modo est Pise intra octo dies. Si vero modo 26/ non est, postquam redierit similiter faciat. De domo vero sua aut scala aut balatorio, aut alico huiusmodi, 27/ vel alterius domo aut scala aut balatorio aut alico huiusmodi nemo lapidem vel aliquod iaculum quod 28/ nocere possit iactet studiose in alterius domum, aut ad aliquam personam studiose que ibi fuerit, 29/ aut de domo sua iactari consentiat. Volumus etiam et laudamus ut nemo illis hoc prestare sacramentum sit obligatus qui in etate sunt 30/ XV annorum et hoc sacramentum non fecerint, si non fecerint usque XV dies si sunt Pise. Si vero non sunt, postquam 31/ redierint et non fecerint nemo eis sit obligatus exceptis his qui infra etatem sunt XV annorum; isti cocumque tempore velint facere recipiantur. 33/ Si quis autem ab alico accepit sacramentum ut ille non elevet domum suam 32/ ultra XXX et VI brachia, aut plus aut minus, sine sua licentia, laudamus ut ipse 34/ a sacramento eum absolvat. Si vero facere noluerit propter periurium quod incurrit, laudamus ut adiuvetis 35/ eum cui domus ita contradicitur elevari, si ille ad commune colloquium lamentabitur; et ille cui contradicitur 36/ sit absolutus a supradicta securitate adversus eum. Illi vero qui habent turres maiores supra predictam 37/ mensuram, in equalitate aliarum turrium secundum eam mensuram quam posuimus adequari faciant 38/ infra mensem unum proximum si Pise modo sunt; si vero non sunt modo in Pisa, infra proximum mensem postquam redie 39/rint adequari faciant. Si vero facere noluerint, nemo sit eis obligatus supradicta securitate. 40/ Excipimus autem turrem Ugonis vicecomitis et turrem filii Albizonis et laudamus ut nemo deinceps 41/ supra eam mensuram quam posuimus in eis ascendat ut alicui illorum noceat qui hanc securitatem fecerit vel 42/ fecerint. Si vero aliter evenerit quod aliquis de his turribus alicui offendat, exceptis is quos 43/ exceptavimus, tunc volumus et laudamus: si ille cui offenditur ad commune colloquium civitatis 44/ lamentabitur, ut populus sit absolutus adversus eum, et ille cui nocet a supradicta securitate, et populus 45/ adiuvet eum. De campanile vero sancti Michahelis laudamus ut abbas et monahi eiusdem monasterii ibidem 46/ cupulam fieri faciant et altare ubi fuit prius, et consecrari invitent episcopum per bonam fidem usque ad Natale 47/ Domini. Si vero non fecerint, laudamus ut campanile faciatis adequari faciatis in equalitate ad mensuram 48/ que dicta est. Laudamus etiam ut nemo ulterius capiat campanile vel in eo ascendat 49/ ut alicui noceat, vel alias ecclesiasticas domos, nisi forsitan pro utilitate civitatis. 50/ Laudamus etiam ut nemo ab habitantibus in Pisam, in burgis vel Quinzicam 51/ tollat pro venditione mercium aliquarum censum qui vulgo dicitur 52/ buticaticaticum. Volumus autem vos scire quod quisquis superbia diaboli 53/ inflatus hanc pacem et concordiam facere 54/ noluerit et sacramentum quod factum est non fecerit vel facere noluerit, propterea 55/ sit excommunicatus et omnes custodite vos ab eo sicut ab homine 56/ damnato et ab ecclesia Dei separato; neque in ecclesia neque in navi 57/ cum eo aliquam communionem habeatis.
TRADUZIONE
In nome del Signore e del Salvatore nostro Gesù Cristo. Io Daiberto, sebbene indegno per provvidenza divina vescovo dei Pisani, con accanto a me in qualità di soci gli uomini forti e saggi Pietro visconte, Rolando e Stefano, Guinezone, Mariniano e Alberto, considerando l'antica pestilenza della superbia della città di Pisa, dove accadevano quotidianamente numerosissimi omicidi, spergiuri e incesti, principalmente in occasione della distruzione di domus, e altri numerosi delitti, col consenso degli uomini suddetti, stabilisco e impongo fermamente a tutti gli abitanti di Pisa, dei borgi e di Chinzica, in nome del giuramento che avete fatto, che nessuno impedisca ad altri in alcun modo di costruire o restaurare una domus alta come la torre di Stefano figlio di Baldovino e di Lamberto; per quelli che abitano a Chinzica, alta come la torre più alta di Guinizone figlio di Gontolino, né impedisca di farlo con qualche malvagia intenzione sul terreno di sua proprietà o che tiene come suo, eccetto che colui, che vuole impedire che ciò sia fatto, possa mostrare che il terreno è suo e non di colui che lo tiene, ed eccetto ai capi del ponte. E in terra ecclesiastica nessuno impedisca di costruire una domus alle altezze stabilite. E se sulla altezza delle torri vi sarà discordia a causa del luogo di costruzione, che in alcuni punti è più alto che in altri, allora si adeguino in altezza secondo una linea, e nessuno costruisca sopra quella altezza né con legno né in muratura. E se qualcuno tenterà di costruire sopra il limite, voi lo impedirete con la forza. E nessuno prenda possesso di una domus altrui contro la volontà del proprietario, o la distrugga o danneggi in alcun modo scientemente, se non per decisione comune della città o della maggior parte dei buoni e dei saggi, né lo consenta ad altro uomo. Se qualcuno, sedotto dal diavolo, impedirà di costruire una domus ad altri contro le disposizioni che abbiamo dato fino all'altezza stabilita, o farà impedire o distruggerà scientemente, e non si adeguerà alle altre norme che abbiamo stabilito e se colui che sarà impedito, o a cui la casa sarà stata distrutta scientemente, o sulle altre regole disattese si lamenterà presso il comune colloquio della città, e se colui che impedisce o ha distrutto scientemente e ha mancato alle regole suddette non recederà da questa superbia entro un mese, allora vogliamo e stabiliamo che aiutiate con la forza colui a cui è stato impedito di costruire la sua domus o la cui domus è stata distrutta (É), a meno che questo non sia accaduto per decisione comune della città, nel modo che abbiamo sopra detto. Bertesca o berfredo o altro artificio in legno che serva al combattimento nessuno dentro la domus o intorno alla domus o in terra faccia, a meno che non lo faccia per l'utilità comune della città. Chi li possiede li distrugga: chi non lo vorrà fare, costringetelo. Le antenne, se qualcuno le ha nella domus o ha altri legni utili a costruire bertesche, li getti via entro otto giorni se si trova ora a Pisa. Se non si trova in città in questo momento, lo faccia dopo il suo ritorno. Dalla sua domus, o dalla scala o dal ballatoio, o da qualsiasi parte (É) nessuno getti pietra o lancia che possa nuocere dentro una domus altrui, o deliberatamente contro un'altra persona che lì si trovi, o consenta che si lanci dalla sua domus. Vogliamo anche e stabiliamo che ognuno sia tenuto a prestare questo giuramento che abbia un'età di 15 anni e che lo faccia entro 15 giorni se si trova a Pisa. Se non si trova a Pisa, sia obbligato a farlo dopo il suo ritorno a meno che non abbia meno di 15 anni (É) Se qualcuno ha ricevuto da altri il giuramento che egli non costruirà la sua domus oltre le 36 braccia di altezza, o più o meno, senza la sua volontà, stabiliamo che costui lo sciolga dal giuramento. Se non lo vorrà fare per paura di incorrere in spergiuro, stabiliamo che aiutiate colui a cui è stato impedito di alzare la propria domus, se costui si lamenterà presso il comune colloquio della città, e costui sia sciolto dal predetto giuramento. Chi ha le torri più alte della misura suddetta, le faccia adeguare in altezza con le altre torri secondo la misura stabilita entro il mese prossimo se si trovano a Pisa, o entro un mese dal loro ritorno in città. Se non lo vorrà fare nessuno si senta vincolato nei suoi confronti dal suddetto giuramento. Eccettuiamo tuttavia la torre di Ugo visconte e del figlio di Albizone e stabiliamo che nessuno salga su di esse oltre l'altezza stabilita al fine di nuocere a coloro che presteranno questo giuramento. Se accadrà che qualcuno da queste torri nuocerà ad altri, eccetto coloro che abbiamo eccettuato, allora vogliamo e stabiliamo: se colui che sarà offeso si lamenterà presso il comune colloquio della città, la cittadinanza sarà sciolta dal giuramento nei confronti dell'aggressore e aiuterà l'aggredito. Riguardo al campanile di S. Michele stabiliamo che l'abate e i monaci di quel monastero facciano costruire qui una cupola e mettere un altare dove era originariamente, e invitino il vescovo a consacrarlo in buona fede entro il Natale. Se non lo faranno, stabiliamo che facciate adeguare il campanile alle misure stabilite. Stabiliamo inoltre che nessuno prenda il campanile o ci salga sopra per nuocere ad altri (..) se non a favore della città. Stabiliamo anche che nessuno degli abitanti di Pisa, dei borghi e di Chinzica prenda per la vendita delle merci la tassa che si chiama volgarmente buticaticatico. Vogliamo inoltre che sappiate che chiunque, ispirato dalla superbia del diavolo, non vorrà siglare questa pace e concordia né proferire il giuramento, sia scomunicato e voi lo dovete considerare uomo dannato e separato dalla Chiesa; né in chiesa né in nave abbiate alcun contatto con lui.
1092 22 aprile Il privilegio di Urbano II --Daiberto, vescovo di Pisa, metropolita di Corsica.
Quia igitur in tanta tamque diuturna schimaticorum tempestate, Pisanorum gloriosa
civitas, multis jamdudum laboribus et obsequiis sanctam Romanam et apostolicam
Ecclesiam sibi fecit obnoxiam, tua quoque fraternitas divino charitatis ardore
succensa ob ejusdem S.R.E.libertatem non solum impendit, sed et ipsa super impendi
parata est, et nostris laboribus cooperata, multisque modis tribulationum particeps
effecta, cooperante Domino, beneficiorum meritis respondere curmus, ut, sicut nos
praeteritorum memores sumus, ita et ipsi tantae gratiae favori donati futuris
temporibus S.R.E. fideliores ac devotiores existant, et benigniori matri semper
auxiliando, adjuvando, obsequendo, respondeant,. Divinae siquidem majestatis
dispositio Pisanae urbis gloriam nostris temporibus, et Saracenorum triumphis
illustrare, et saecularium rerum provectibus promovere, ut prae comprovincialibus
exaltare dignata est. Ea propter et nos divinae pietatis prosecutores et cooperatores,
eam in spiritualibus quoque glorificare decrevimus, sicut precedessores nostros
multis civitatibus olim fecisse scriptorum ecclesiasticorum testimoniis comprobatur .
Consilio itaque confratrum nostrorum episcoporum, presbyterorum ac diaconorum
cardinalium, aliorumque nostrorum fidelium assensu, imo precibus incitati,
charissimae quoque beati Petri filiae Mathildis comitissae, quae se extremis
quibusque pro causa apostolicae sedis exposuit obnixis postulationibus inclinati, ad
honorem sanctissimae dominae nostrae Dei genitricis Mariae, sanctorum Petri et
Pauli apostolorum principum Corsicanae insulae episcopatus regendos, ac
disponendos sanctae Pisanae Ecclesiae, cui, auctore Deo, charissime frater Daiberte,
praesides, praesentis decreti auctoritate committimus atque subjicimus, teque, frater
venerabilis, in archiepiscopum ejusdem insulae promovemus, idem juris et idem
honoris tuis quoque successoribus perpetuo indulgentes, qui cleri ac populi electione
legitima per Romani pontificis manus intraverint, quemadmodum Landulphum,
Gerardum, et te ipsum ordinatos esse cognoscitur.
Unde, frater in Christo charissime, vestrae jurisdictioni, dispositioni,
procurationique committimus ecclesiarum illarum bona secundum Deum regenda,
defendenda, et quae male destructa, et illiciteus urpata reperieritis, in usus
ecclesiasticos restituenda, ut auctore Deo, illic ecclesiasticae religionis disciplina
referveat.
Datum Anagnie per manum Joannis S.R.E. diaconi cardinalis, X Kal. Maii, indict.
XV, anno Dominicae incarnationis 1092, pontificatus vero D. Urbani papae II, anno
V.
La testimonianza dei Gesta Francorum Iherusalem expugnantium, attribuiti a
Bartolfo di Nangis, sulla partecipazione dei pisani alla I Crociata
( 1099-1106)
Erat quippe ibi Daimbertus, Pisanus episcopus, multique alii Pisani et Ravennenses,
qui portui Laodiciae applicuerant, et opperiebantur donec marem tranquillum esset, ut
Iherosolimam navigarent. Qui, quum Boamundum et Balduinum per terram proficisci
novissent, vecturis adquisitis Daimbertus episcopus, cum quibusdam nautis sibi
adhaerentibus, illis conjuncti sunt. Erantque simul aestimati fere viginti quinque
millia, tam equitum quam peditum. (…). Deinde Iherusalem regressi , cum rege
Godefrido, et clero et populo in Templo Salomonis congregati, die quadam de statu
regni et Ecclesiae Iherosolymitanae tractantes, Daimbertum illum pisanum, annuente
Boamundo, in patriarcham elegerunt et ecclesiae Sepulcri, Ernulfo deposito,
custodem, praefecerunt, astruentes illum Daimbertus excedere, et toti regno
magnopere profuturum, tum quia doctus et litteris apprime eruditus esset, tum quia
praesse et prodesse domi et Ecclesiae jam didicisset. Erat et aliud quo eum magis
retinuerunt: Pisanos et Januenses, cum quibus ipse Daimbertus venerat, in sua quasi
potastate habebat, ut quicquid ipse vellet, ipsi vellent et fecerent. Ideoque
necessarium et valde opportunum reipublicae suae duxerunt, si talem virum haberent
cujus industria et sollertia civitates super mare sitas navigio caperent.
Celebratis itaque diebus Natalis Domini, et pro posse temporisque et loci
opportunitate festive peractis, rex Balduinus fines regni sui dilatare cupiens, qui ad
duodecim vix tunc milliaria protendebantur, de regni statu et ejus amplitudine,
hostiumque affinitate, et eorum undique impugnatione, cum his qui secum festo
interfuerant disserens, quidque facto opus esset consulens , consilio accepto, statuit
classem Januensium et Pisanorum, qui Laodiciae in portu hiemabant, usque dum
venirent, expectare ( a.D. 1100).
Erat quippe jam Martius mensis. Interim verno ingrediente tempore, stolus navium
rostratarum Januensium et Pisanorum, de portu Laodiciae exeuntes, applicuerunt
Joppen, ubi a rege, qui ibidem eos praestolabatur, cum gaudio magno recepti sunt,
navibusque in terram tractis, quoniam prope erat Pascha, Iherusalem profecti sunt.
Sabbato autem sancto illucescente, omnes cum cereis et lampadibus basilicam
Sepulcri ingressi sunt (a.D.1101).
Verno denique tempore subsequente, quum solemnitatem Paschae ex more rex
Balduinus in Iherusalem celebrasset, urbem Achon, quae antiquitus Tholomaida dicta
est, obsidione aggressus est. Verum quia muro et antemurali valde munita erat, et sine
classe eam undique coarctare non poterat, quum sata atque virgulta eorumque labores
exteriores devastasset, domum rediit, differens urbis expugnationem donec classem
Januensium et Pisanorum, quam expectabat, haberet ( a.D. 1103).
Posthaec sedato hiemis tempore quod instabat, appropinquante Pascha, spirante
Notho, stolus Januensium et Pisanorum in septuaginta navibus rostratis, Joppen
applicuerunt, et a rege decenter atque optato excepti sunt. Statutis deinde pactionibus,
atque prout utrique placuit confirmatis, Tholomaidam, id est Achon, confestim
adeunt, et mari terraque eam cingunt; quumque civitatem hanc crebris invasionibus
per viginti dies obsedissent, machinasque prope muros jam ingressuri erexissent,
Sarraceni qui eam observabant perterriti atque coacti, vellent nollent, se dederunt.
Januenses et Pisani nostrique de spoliis eorum ditati sunt ( a.D. 1104).
La testimonianza della Historia Hierosolymitana di Alberto d’Aix (I crociata)
(1099-1110)
His itaque in locis dum moram facerent, nunciatum est illis quoniam Boemundus,
avaritia aggregandi et acquirendi insaturatus, Laodiciam, urbem et habitationem
catholicorum Graecorum, longa obsidione occupasset; turresque duas civitatis, in
litore maris sitas, magistras urbis, nautis tributa exigentes, jam captas, invasissent
auxilio et navali assultu Pisanorum et Genuensium; custodesque catholicos alios
trucidasset, alios visus excaecatos ab ipsarum arce ejecisset. Sed Pisani et Genuenses
non nimium super his injuriis criminandi sunt; nam ex ore Boemundi longe aliter
quam res esset intellexerunt. Unde falsa illius adhortatione ducentis navibus
praedictas turres vallaverunt, et malis navium, procera longitudine nubes tangentibus,
sportasque vimineas in summitate affixas continentibus, custodes praesidiorum
graviter oppresserunt, creberrimis lapidum et sagittarum ictibus a supereminenti
arbore turres et viros impugnantes (a.D. 1099).
Eodem tempore mensis Martii, classis Genuensium ac Pisanorum, ab Italia navigio
appulsae, Joppen anchoras fixerunt, et illic Pascha Domini operientes, tandem
Iherusalem venerunt ad celebrandam ipsam diem Dominicae resurectionis. Qua cum
omni celebrata devotione, Regem adierunt, summopere precantes ut quam vellet
civitatem Gentilium occupare et expugnare eis liceret. Rex igitur, desiderium eorum
intelligens, Assur obsideri per mare et aridam constituit. Ipse ergo et omnis virtu
illius ad Iherusalem movens, in sicco urbem et ejus moenia cinxit; Pisani et
Genuenses in litore maris navigio exitum illorum observabant ( a.D.1101).
(…) Mane autem facto, ecce ex mandato Regis assunt universi Christianorum equites
et pedites coram Rege et Patriarcha: qui delictorum suorum confessione facta,
indulgentia accepta, cum Dominici corporis communione, urbem fortiter assiliunt in
mari et terra, cum Pisanis et Genuensibus. Isti Laodiciae tota hieme otio torpentes,
tempore Martii, ut supra relatum est, ad sacrum et sollempne Pascha celebrandum
Iherusalem ascenderunt, viduati suo episcopo Pisano, qui clam ab eis subtractus, cum
Boemundo e Baldewino, post captionem Iherusalem, in eam descendit; et a Gotefrido
duce in cathedra Patriarchatus constitutus est ( a. D. 1101).
Proximo dehinc anno, mensis Martii tempore aspirante, anno scilicet quarto regni
ipsius Baldewini, rursum Pisani et Genuenses, qui causa adorandi Iherusalem
convenerant, a Laodicia, ubi hiemaverant, amoventes, civitatem Gibiloth navali
apparatu applicuerunt: ubi comes Reimundus illis a Tortosa civitate occurrit,
auxilium et vires eorum ad expugnandum ipsam Gibiloth quaerens, ut, civibus
Sarracenis exterminatis, urbs Christianorum haberetur. Qui facile precibus ejus
acquiescentes, urbem in multitudine copiosa navium obsederunt, fortiter eam
oppugnantes. Comes vero, in arido eam obsidens, creberrimis assaltibus et
machinarum ingeniis debellavit, quousque capta et victa, cum civibus suis, in manu
ipsius Reimundi tradita et subjugata est ( a.D.1103).
(…) Nec diu post urbis illius captionem, ipsis Genuensibus et Pisanis legatio regis
Baldewini affuit, qua nimium ex parte ipsius salutati sunt. Dehinc permagna Regis
imprecatio ad universos facta est, quatenus, causa Dei et Sanctorum Iherusalem,
civitatem Ptolomaidam, quam nunc Acram vocant, exercitu navali in mari obsidentes,
oppugnarent, ipse autem auxilio Dei et copiis fidelium Christi in sicco obsidionem
locaret. Audita hac Regis imprecatione et ammonitione, gavisi universi continuo
navigio et manu robusta Acras vel Accaron applicuerunt. Rex autem in arido in
circuitu murorum castra metatus est. Illic vero aliquot diebus tormenta lapidum et
machinas fabricantes, dein urbem et cives sine modo viriliter et non parce assilientes,
usquequaque oppugnabant, donec Sarracenorum manus et vires, ad resistendum
fessae, nil ultra ausae sunt ( a.D. 1104).
(…) Rex igitur et patriarcha Evermerus consilum cum suis super hoc inierunt:
quoniam, si petitioni illorum contradicentes, fidem et pactum negarent, cives verum
urbem nisi cum salute exire metuerent, non sine periculo et interitu Christianorum
eam posse expugnari. Unde et petitioni illorum sic annuerunt, ut urbe reddita et
patefacta, cum universis rebus pacifice migrantes, nil periculi dubitarent. Verum
Pisani et Genuenses avaritia rerum gentilium inflammati, nequaquam sic fieri
responderunt, ut divitiae urbis et ejus inaestimabiles thesauri pacifice efferentur.
Tandem ab hac contradictione a Rege et domno Patriarcha correcti et placati,
assensum in universis praebuerunt quae illis ad salutem Christianorum potiora
videbantur.
(…) Rex autem et exercitus ejus intromissus est; princeps vero civitatis et ceteri
inhabitatores pacifice cum uxoribus et liberis, cum pecoribus et omni substantia sua
egressi sunt. Pisani quidem et Genuenses, videntes eos cum omni suppellectili egredi,
et gazas illorum inauditas efferri, avaritia vehementer excaecati, fidemque et pactum,
quod cum Rege pepigerant, obliti, subito per mediam urbem irruentes, cives
occiderunt, aurum, argentum, ostra diversi generis et plurima pretiosa rapientes
Populus vero Galliae, qui ab arido urbem cum Rege intraverat, videns Pisanos per
urbem discurrere, cives occidere, thesauros inauditos diripere, pariter et ipsi avaritiae
flammis aestuantes, et jurisjurandi obliti, circiter quatuor milia civium in ore gladii
percusserunt, gazas, vestes et pecora omnes divitias illorum incomputabilites
diripientes. Hac injusta seditione ad extremum sedata, Rex vehementer indignatus est
de illata sibi injuria a Pisanis et Genuensibus propter jusjurandum; Et ideo, ne in dolo
et consensu ipsius fidem et pactum praevaricari crederentur, ammonitis sociis et
domesticis suis, hoc scelus graviter ulcisci voluit, nisi domnus Patriarcha
interveniens, et ejus pedibus frequenter advolutus, prudenti consilio Regem placatum
reddidisset, et utrinque pacem et concordiam reparasset ( a. D. 1104)
Eodem quoque anno, autumpnali tempore instante, Baldewinus rex, contractis
undique copiis a mari et terra ex diversis nationibus regni Italie, videlicet Pisanorum,
Genuensium ac Venediorum, Malfetanorum, et omnium eorum qui more praedonum
expugnare et expoliare solent navigantes, civitatem Sagittam obsedit tam mari quam
terra in mense Augusto, manganellis et machinis muro a terra in circuitu applicatis,
malis vero navium turritis belloque paratis, versus aquas in manu forti erectis,
expugnans eam diebus multis, et in virtute multa suorum saepius eam fortiter
assiliens (a. D. 1108).
Tantorum principum comperta concordia, Sarraceni, non ultra vim sufferre valentes
pacemque quaerentes, urbem praeter Regem nemini dare conspirant, eo quod, vita et
salute membrorum impetrata, ejus fidei se praecipue credebant, ne Pisanis et
Genuensibus, foedere violato, armis impeterentur, sicut Ptolomenses, et non pacifice
ab urbe exirent. Rex itaque, urbe suscepta, dextram illis dedit, ut ab urbe incolumes
exirent, non amplius nisi quod humero valerent efferentes. Et ecce aperta est civitas et
ejus portae: quas Pisani et Genuenses et omnis exercitus intrantes, moenia et turres
munientes, usquequaque diffusi, obtinuerunt ( a. D. 1109).
(…) Capta itaque et expugnata civitate Tripla, rex Baldewinus, in anno sequenti,
consilio Bertranni, filii comitis Reimundi, quem praefecerat eidem civitati,
convocatis universis viris christiani nominis, in mense Decembri, mediis algoribus,
civitatem Baurim, quam vocant Baruch, obsedit, quae, in angusta fauce montium sita
et vix commeabili, a montanis viam exhibet juxta litus abyssi maris descendentibus.
Navigio Bertranni et Pisanorum a Tripla versus mare applicato in urbis obsidionem
. Obsedit denique eam diebus multis, machinis ac tormentis lapidum turres et
muros singulis diebus non parce assiliens et quatiens, nulla intemissione cives ac
defensores respirare sustinens ( a. D. 1109).
Cives autem, videntes quoniam ammiraldus et omnes capitanei aufugissent, et urbs a
facie christiani Regis retineri non posset, terra marique tam longo tempore undique
bellum intolerabile ingrueret, ultra vim ferre non valentes, dextras sibi dari et vitae
suae parcere rogabant, ut sic, portis apertis, urbem salvi egrederentur. Quod et actum
est. Nam, datis dextris et civibus cum pace egressis, capta et patefacta est civitas
sexta feria quae est ante sabbatum sancti Pentecostes; sed eorum qui adhuc in urbe
inventi, in foedere facto non exeuntes, stulte remanserat, a Bertranno et Pisanis
circiter viginti milia occisi sunt ( a. D. 1110).
Bernardo di Chiaravalle
Io dirò come appunto dicevasi del santo re David: quale mai fra tutte le città trovarne una come Pisa, fedele nell’uscire armata, fedele nel ritornare, sostenitrice dell’Impero? Non sono stati i pisani quelli che espugnarono Amalfi, Ravello, Scala e Fratta, città opulentissime e munitissime, che fino ad ora dicevansi inespugnabili? […] Uomini tali, degni di essere molto più onorati dai regi favori, ricevano quanto si sono meritati. I Pisani hanno meritato molto, essi possono ancora molto meritare.Bernardo di Chiaravalle, Epistole, 1139