Consulta l'indice.
Liber Maiolichin,documento sulla conquista delle Baleari
Ad laudem et gloriam omnipotentis Dei et gloriosissime vir- ginis Marie advocate Pisane civitatis atque totius triumphantis curie paradisi, amen. Et ad honorem et gloriam populi Pisani et exaltationem et augumentum status ipsius Pisane civitatis, amen. In Dei nomine amen. In questo libro che seguita qui di contra intitulato il Maiorichino si contiene chome anno Domini mille cento quatordici, cioè 1114, il populo pisano, per comanda- mento et a preghi di papa Paschale secondo, andò a l'insula di Maio- richa con trecento vele grosse et bene armate de homini pisani io da piè et da chavallo. Et il dì di sancto Sixto uscirono di porto pisano con grande pianto di vechi et di fanciulli et di donne, et pervenuti prima a l'insula de Evisa, città fortissima in detta insula posta, et quella assediata per uno mese, et dopo molte crudele battaglie date la preseno per forsa d'arme con mirabile uccisione di Pagani, cioè il giorno di san Lorenso a dì X d'agosto anno 1114 sopra scripto. Et dipoi il giorno di sancto Bartholomeo apostolo in el dicto mese et anno s'acostorono con dicta armata alla isola di Maioricha, et quella per mesi sei assediata et con moltissime et diverse bataglie crudele date, finalmente quella per forsa d'arme superono et vinseno per tutto il mese d'aprile sequente: et più di cinquanta milia Pagani uciseno in la dicta guerra. Et li Cristiani che v'erano presi per diversi tempi in quello giorno dalle carcere furono liberati, che furono di numero circa a trenta milia. Nien- tedimeno inansi che i dicti Pisani venisseno con loro armata alla sopradicta insula d'Evisa quando la presono, in e'lito di Barsel- lona perirono molte delle loro navi. Ma chi potrebbe racontare le spese inumerabili, i pericholi grandissimi et morte de homini che dicti Pisani sostenneno in quello viaggio et chamino che istet- teno mesi 26, et tanta fu la exaltatione della victoria che ripor- torono alla cità di Pisa che totalmente dimenticorono la perdita delle loro nave et degli huomini et delle robbe. Indice
Argomento
1. Libro I
2. 2Libro II
3. Libro III
4. Libro IV
5. Libro V
6. Libro VI
7. Libro VII
8. Libro VIII
Incipit liber maiolichinus de gestis pisanorum illustribus.1. Libro I
Pisani populi vires et bellica facta
Scripsimus ac duros terre pelagique labores,
Maurorum stragem, spoliata subactaque regna.
Ceptis ergo meis digneris, Christe, favere.
Rumor ab Hesperia Latias delatus in urbes
Romanos Siculosque tenet, gentisque Latine
Litora nulla vacant fremitu: terroribus huius
Grecorum populi quatiuntur ab usque Chorintho,
Et timor illatus, quos late corripit omnes,
A pelagi studio longe facit esse remotos.
Namque dum contra proprias Maiorica vires
Exerit Italiam, navali fisa paratu,
Sicaniamque petit et Achaica litora circum
Navigat, inque Dei servos vesana potenter
Sevit, cum templis divinas polluit aras,
Diripit, incendit villas castellaque multa,
Captivosque trahit, quos non interficit, omnes,
Et monet, ut nichilum, Christum legemque negare,Et precepta sui complecti vana Rasulle.
Hinc sibi credentes amat, amplexatur, honorat,
Contra dicentes tormentis applicat atris.
Venduntur quidam sub conditione nefanda,
Hos ferrum maniceque domant sub carcere tetro,
Hos cruciant inamata fames nimiique labores.
Et, ceu testantur qui vera referre putantur,
Milia captorum plus quam ter dena fuerunt,
Quos pariter Baleri vinxit tenuitque tirampnus,
Preter ad ignotas quos per comercia gentes
Transtulit, aut atrox obitus de carne resolvit.
Fama mali tanti per plures cognita terras
Commovet extimplo sitientes prelia Pisas.
Concitat ira senes, qui Punica vincere regna,
Subdere quique suo gentes potuere tributo.Hi, memorant dum facta Bone, dum bella Panormi
Victaque per varios quam plurima prelia casus,
Accendunt animos iuvenum, quibus orrida facta
Et labor et sudor et duri gloria Martis
Divitiis et delitiis potiora fuerunt.
Petre Dei presul, meritis venerande beatis,
Iam populis memor esto tuis celestia signa
Tradere, que valeant gentilia monstra timere.
Namque die Domini, quo Christus Tartara cuncta
Vicit, et humanas animas de morte resurgens
Tartarei dominus traxit de fauce profundi,
Hortaris populos celestis signa salutis
Sumere; quique daret, qui sumeret ipse fuisti
Primus; te reliqui voto fervente sequuntur,
Suscipiuntque Dei multorum milia signum.
Inde duodenos de culmine nobilitatis
Constituere viros, quibus est permissa potestas
Consulis atque ducis, regerent ut gnaviter omnes,
Purus et istorum disponens singula sensus
Congrua militie, ratibus quoque conficiendis
Queque iuvare queant homines classemque pararent.
Et ne pretereant horum te nomina, lector,
Que dictando canam, lineas scrutare sequentes.
Ex his Gerardus Gerardi filius, auctus
Sensibus, orator laudabilis atque facetus;
Natus et Ugonis, patrui de nomine dictus
Gerardus, patrui claro iam dignus honore;
Sicherioque satus, titulis decoratus eisdem,
Petrus et Atho simul numero dictantur in isto.
His Ildebrandum Rolando iunge creatum,
Viribus et factis et nobilitate micantem,
Hinc Erithone satum, genitoris nomen habentem,
Nec non Henricum, genus a Vinitihone trahentem,
Lotarumque simul iuvenemque sciumque Dodonem.
Hos decorant Stephano genitus Rodulfus et una
Filius Uberti Lambertus clarus in urbe,
Atque Robertinus Francardi splendida proles.
Horum consilio clari cum presule digno
Legati Romam vadunt, quos papa colendus
Nomine Paschalis multo suscepit honore,
Pontifici tribuendo crucem, romanaque signa
Militie ducibus, que presens Atho recepit.
Qui, postquam monuit pietatis dogma catervam
Et quantum Scriptura pati pro fratribus optet,
Hortatus cunctos sanctis insistere ceptis,
Pro tanto facto peccamina cuncta relaxat,
Hancque potestatem Pisano tribuit altam
Pontifici. Redit hic propriam properanter ad urbem.
Protinus a populo digna statione receptus
Astantes turbas monitis papalibus implet.
Et ceu durescit calido moderamine ferrum
Mulciberis coctam dum temperat unda bipennem,
Pontificis pariter Pisani voce sacrata
Fervent Alphee fortes ad bella phalanges.
Inde brevi valde numero labente dierum
Tertia vox Ianuam, placidos moderata rogatus,
Presulis invitat. Spondet solatia pugne;
Sed longas nimiasque moras, annalia donec
Tempora pretereant, fraudis sub tegmine poscit.
Pisani didicere patres fraudemque dolumque.
Ut tandem patuere doli, retinacula solvens
Navita Pisanam sua vela retorxit ad urbem.
Tunc demum Pise tanto sonuere dolatu,
Ut nec magna quidem sentire tonitrua posses.
Quicquid tunc habuit nemorosi Corsica ligni
Aut picis innumeros ratium defertur ad usus,
Lunensesque suo privantur robore silve.
Arboribus cesis remanet Curvaria rara;
Antennas que vela ferant, quod gestet easdem
Arboreum robur, celse tribuere Mucelle.
Ceditur omne nemus, cesum descendit ad undas.
Hoc varie fiunt diviso robore naves:
Gatti, drumones, garabi, celeresque galee,
Barce, currabii, lintres, grandesque sagene
Et plures alie variantes nomina naves.
His ponuntur equi, sunt quedam victibus apte,
Ingentes alie possunt portare catervas,
Servitiis norunt possuntque subesse minores.
He numquam metuunt vicinas tangere terras,
Adducunt latices, homines ad litora vectant;
Iura galearum iuvenum sunt apta lacertis.
Harum quamque solent centum propellere remi,
Ordine que bino plana nituntur in unda,
Et freta scindentes fugiunt sic atque sequuntur
Ut celeres capreas et aves superare volantes
Veloci valeant undosa per equora cursu.
Ligni materies non solum congrua classi;
Hinc etenim turres, pontes scaleque geruntur,
Cum quibus excelsos invadant agmina muros;
Hinc quoque que magnas mittant in menia moles,
Exagitent rumpantque domos, tormenta parantur;
Hinc balista minax, aries, testudo petuntur,
Sicque per innumeros lignum distenditur usus.
Nec cessant fabri; ferrum consumitur omne;
Quod, quia diversis rebus facit officiisque,
Mille per artifices vario distinguitur actu.
Nec vacat officium; depingunt arma colores,
Resplendent galee, clipei selleque micantes,
Impositumque super cum gemmis prenitet aurum.
Interea veniunt quidam de gente remota,
Romaque cum Luca mittunt solatia pugne.
Auxilium bello Ianuensis sola negavit
Patria, quamque potest Pisanos impedit actus.
Denique perfecte naves mittuntur in undas:
Accepit has Sarnus, greco vocitatus ab amne
Alpheus, cui Pisa vetus, nunc lapsa, cohesit,
Ex qua Pisanus, qui Pisas condidit istas,
Italie fluvio nomen donavit et urbi.
Hinc propria puppes queque statione ligantur,
Implenturque cibis, equis armisque virisque,
Et dantur ratibus certissima signa quibusque,
At vexiliferi per turmas atque cohortes.
Istorum virtus, populis bene nota Latinis,
Credidit ad bellum facili conducere cursu
Agmina. Decipiunt mortalia pectora cure;
Consiliis hominum quoniam fortuna repugnat,
Atque malis factis alicuius ponere finem
Ante suum tempus non vult divina voluntas.
Temporibus sata queque virent et temporis albent
Articulo, cunctis data sunt sua tempora rebus.
Temporis ordo monet, nature postulat usus,
Ne, nisi maturi, rapiantur ab arbore fructus.
Sed Domino, qui cuncta potest, sunt subdita queque,
Et quodcumque bonum nutu distinguitur eius,
Cuius amore suos cognatos atque parentes,
Divitias, patriam Pisani deseruere.
Iamque dies aderat sancti celeberrima Sixti,
In qua Pisani de Penis marte subactis
Annales recolunt votiva laude triumphos,
Quando per Alphei fluctus populosa natabat
Classis, et ad fauces limosi fluminis artas
Convenere rates. Sed cum transire nequirent
Temptantes aditus albentis more fluenti,
Exonerare suas escis armisque carinas
Ceperunt. Post hec spatiosa per equora naute
Direxere viam, terris post terga relictis.
Cernentes placidam fixis obtutibus urbem
Divine cure sua menia, rura, penates,
Uxores, patriam, natorum pignora mandant.
Dumque rates abeunt, plorant in litore matres,
Plorantum lacrimis bibule satiantur arene,
Pectus ad usque parens vitreas descendit in undas,
Et verbis placidis benedicit in equore natum.
Hec pro patre rogat, pro fratribus atque maritis
Inmensos alie fundunt in litore questus.
Non aliter Graios flevisse feruntur Achive,
Pergama quando rates Danae violente petebant.
Et non desistunt precibus miscere querelas,
Eolia ventus donec progressus ab aula
Visibus arreptos spatiosa per equora vexit.
Stagnea planities a leva parte relicta
Atque Liburnus erant, dextra Gorgona remansit.
Monteque cum Nigro Vada seu Populonica tellus
Effugiunt visus, dum ventus in equore perflat.
Corsica sub velis fuerat, Capraria tergo.
Fertilis Ilba iacent Planosaque parte sinistra;
Dumque favent venti, Tauro post terga relicta,
Adveniunt Longona rates, linquntque lebetes,
Et retinent portum dictum de nomine sancte
Quam Reparata vocant. Muros templumque vetustum
Erecti lapides scopulosaque litora monstrant.
Hosque sinus exire parant, pariterque resumunt
Turrenses aditus, ubi Constantinus habebat
Sedes, rex clarus, multum celebratus ab omni
Sardorum populo. Bis sex geminisque diebus,
Operiendo suos, ibi gens Pisana moratur,
Inde sinum repetunt, quem vulgo ferunt Caput Album
Scilicet ob nullum trepidantia litora ventum.
Istic Durbinius Pisanis associatur,
Qui quondam regnum censebat Calaritanum,
Et Constantino Saltarus iudice natus;
Prevalet hic iaculo, preclaris sensibus ille.
More pari Danaos Ecateia suscipit Aulis
Cum fuerat Frigios Menelaus iturus in hostes.
Civibus hic presul multum de pace locutus,
Plurima per paucos incassum semina fudit;
Sed tamen e multis fructum percepit eorum.
Tunc Passarino committunt Alpherioque
Ducatum pelagi patres communiter omnes,
Hosque sequi naute sed et observare iubentur.
Iussa patrum contempta iacent, convertitur ordo;
Quisquis enim potuit celeri transcurrere ligno
Ostendit sociis velis et remige puppes.
Iam, geminis lapsis gemina cum nocte diebus,
Tertia lux ierat, nox et iam ceperat esse,
Tertia septembris vicinior ulla kalendis
Non fuerat, nisi postera que sibi forte secunda
Expectabatur, nec ea tenebrosior ulla.
Circumquaque tonat, sed undique crebra coruscant
Fulgora. Turbari nautas reliquosque videres,
Qui nondum rabidi bene norant equoris usum.
Sidera nulla patent oculis, solosque micantes
Naute cernebant accensos puppibus ignes.
Non Laerte satus foret in terroribus istis
Intrepidus, Circes quamvis superaverit artes,
Si fortuna ducem fluctus duxisset in istos.
Arbitrium cuiusque fuit mirabile tempus
In tempestatis transcurrere seva pericla.
Sed Dominus, solitus propriis succurrere servis,
Iustitie semper qui salvat et auget amantes,
Firmavit Boree placidos super equora flatus,
Qui tota leni portarunt equore nocte
Naves. Mox, pulsis tenebris, subiere micantes
Stelle; nox abiit; preclari forma diei
Subsequitur; celeri classis levitate cucurrit.
Hac crescente die ceperunt cernere terras
Hispanas, sed eas Baleares esse putabant,
Blandensi donec comittitur anchora ripe.
Has postquam retinent Latio de litore vecti,
Astis suspendunt pugnam minitantia signa,
Atque tegunt fortes clippeis radiantibus artus,
Et stringunt rigidos totis conatibus enses.
Litora tota sonant ex rauca voce tubarum.
Indigenas, quoscumque vident, capiuntque fugantque,
Atque sequuntur, eos Baleares esse putantes.
Hii se Christicolas Catalanensesque fatentur.
Turbatos volvunt Pisani pectore sensus,
Et, positis armis, resident in litore tristes.
Barchinonensis postquam cognoscitur ora,
Mutant consilium, diversa pericla timentes,
Quod nec habetur ibi vento tutamen ab omni,
Transieratque simul vallata caloribus estas.
Tunc ex consulibus Rolandi filius unus,
Cui genus et sensus clarum quoque curia nomen
Et civilis amor cum divitiis tribuerunt,
Mittitur ad comitem cui Barchinon atque Girunda
Subduntur, multasque regit pro viribus urbes,
Cui nomen Raimundus erat, qui laudis equestris
Fructus innumeros clarosque paraverat actus,
Hispanos cuius terror commoverat hostes.
Rolando genitus, postquam pervenit ad ipsum
Atque salutavit: " Comitum clarissime ", dixit,
" Pisanus populus Christi virtutibus auctus
" Ecce, favente Deo, partes devenit in istas,
" Alterius verbis quod iam tibi forte relatum est.
" Quod si causa monet, scu ditia castra videre
" Te iuvat, acceleres Pisanam visere classem.
" Te sociare sibi belli sociumque ducemque
" Agmina nostra volunt; ferus et te provocat hostis;
" Nam quem non moveat Balearis seva tirampni
" Fama, repercussi que fines concutit orbis,
" Et Latii populos cunctosque perurguet Achivos? "
Necdum finierat consul, cum plura paranti
Ille refert grates: " Faciat quoque prospera ", dixit,
" Omnia vestra Deus, vobis et in omnibus adsit,
" Inque manus vestras communes prebeat hostes
" Orbis, et in sancte sortis nos congreget usus,
" Ut faciamus ei que sunt gratissima semper;
" Nam contra nullos ego iustius arma movebo.
" Hii Christi servos multis cruciatibus arcent,
" Atque meum litus faciunt cultore vacare;
" Nam quos Blandensi positos in litore muros
" Templa videtis erant miris radiantia signis,
" Quorum summa tegunt edere, vel frondea vitis
" Occulit aut ficus, seu quelibet occupat arbor.
" Pluribus in templis monachi cecidere per ipsos
" Atque sacerdotes, iugulis maculantibus aras;
" At reliquos etate viros aut arte micantes
" Constituere suis duris servire catenis.
" Vincla, labor, dolor atque fames hos sepe necarunt,
" Aut ius Machamatis quos ponere triste coegit
" In cervice iugum. QQQQQoouem non dolor excitat iste?
" Quod si forte Deus vobis concesserit ut vos
" Tanto possitis finem prebere labori,
" Pisanis dominis solatia queque paramus,
" Viribus et nostris sequemur comitantibus illos ".
Nuntia dictorum mox carta futura notatur,
Qua se Pisanis verum promittit amicum,
Atque Pirenee concedit singula terre.
Tunc Ildibrandum donat multumque precatur
Ut se Pisanis socio coniungat amore.
Altera lux postquam cives conduxit in unum,
Talibus alloquitur Pisanos vocibus Atho,
Quem grate populus celebrabat munere lingue:
" Quod Domini nutu disponitur, a ratione
" Funditus humana cognoscitur esse remotum.
" Vidimus ingentes fluctus tonitrusque coruscos;
" Credidimus subitos minitari fulgora ventos.
" Mox Domini pietas pacatas reddidit undas
" Equoreas nobis; vis est ea nempe Tonantis,
" Nam pro velle suo mundanos destinat actus,
" Arbitrioque pio causa dominatur in omni.
" Hanc pedibus nostris tribuit contingere ripam,
" Ut socias relevet divina remissio turbas.
" Ergo, viri docti, dum litore stamus in isto,
" Divinos augere decet cuneos, felicia dici
" Ut vero valeant, non casso nomine, castra.
" Barchinonensis comitis solatia vobis,
" Auxiliante Deo, possunt non parva parari.
" Vos portare suos equites rogat ille ducentos,
" Centum se propriis spondet gestare carinis;
" Misit et hanc cartam ". Cartam porrexit et addit:
" Istuc nos Dominus duxit, non nostra voluntas;
" Qui famulatur ei bene speret et indubitate,
" Quod vera numquam fraudabitur utilitate.
" Presul abest, portumque tenet qui distat ab isto
" Per passus sex mille, reor; mittamus ad ipsum,
" Et si dicta placent, tunc perveniamus ad actus ".
Hisque peroratis, placuerunt dicta quibusque.
Carta legi comitis petitur, fractoque sigillo
Inspexit Lodoicus eam legitque decenter.
Lecta placet cunctis, comiti dant agmina laudes.
Sancti Felicis portum gens illa vocabat,
In quo presul erat. Properans legatus ad ipsum
Vadit; sed presul recipit firmatque loquelas.
Dimittunt blandas post hec cum turbine naves,
Atque petunt portum sanctus quem presul habebat,
Cuius ad ingressum ventus pugnabat iniquus.
Ut portum tenuere rates, et cetus haberi
Cepit, et erboso steterat iam contio prato,
Optimus antistes, sancte pietatis amator,
Talibus Alpheos monuit orando loquelis:
" Sanguine vos proprio quos Christus ab hoste redemit,
" Ut veras spinas veteres fugitote ruinas.
" En sunt tres lapsus, quibus estat Adam superatus;
" Namque Deum perdit male qui cupit atque superbit,
" Et male letatur cui gloria vana paratur.
" Nascitur hinc odium, discordia, livor et ira.
" Ista movere queunt hominum precordia dira.
" Non valet esse bonus viciis qui subiacet istis.
" Vincere nemo potest, quisquis superatur ab ipsis;
" Pectora nam lacerant, sensusque trahunt velut hostes,
" Dirripiunt, capiunt; ipsis vos claudite postes.
" Non Domini genitum pro se tormenta tulisse,
" Ast homines propter, debent homines meminisse.
" Hic minuit nostros languores, atque reatus
" Tollit, et hic penas cunctosque fugat cruciatus.
" Pace Deum debent et mentis simplicitate
" Querere, non odiis, homines, aut asperitate.
" Qui pacem portant celo possunt habitare.
" Debetis fratres cum voto cordis amare.
" Si nec amatis eos, quos vos modo forte videtis,
" De nondum visis michi numquam spem facietis.
" Horum quisquis enim presentes tempnit amores
" Qualiter illorum poterit relevare dolores?
" Pacis amatoris non est possessio parva,
" Sidera namque tenet pontumque beatus et arva.
" Postquam de Saulo Dominus sibi fecit amicum,
" Sit nemo nostrum fratrem ducens inimicum.
" Vera sit in nobis et non concordia falsa,
" Si tuti vultis transire per equora salsa.
" Trina Dei virtus nostros ut terreat hostes
" Pax sua possideat nostros cum limite postes ".
Interea vulgus pelagi terrore solutum
Murmurat, et patrias exoptat turpiter horas,
Inque duces stultas temptans agitare querelas,
Hostibus ommissis, pariter remeare minatur.
His permotus ait Lucensis talia Fralmus:
" Laudet quisque Deum cui sunt cum prosperitate
" Omnia, letetur cui congrua queque parantur.
" Congrua namque reor socios et moltiplicare
" Subsidioque viros proprii reperire laboris.
" Qui socios augere potest bene percutit hostes,
" Quos satis egregios nobis divina paravit
" Gratia, nec nostrum teneat turbatio quemquam,
" Cum bello quisquam nec adhuc superaverit hostem,
" Ex quo cepimus hoc, neque sit superatus ab hoste.
" Ut quid tanta tenet vestras turbatio mentes?
" Penitet ignavos cepti fortassis honoris?
" Cur vox istorum preclaras polluit auras?
" Hosque piget venisse quidem, qui rura solebant
" Vertere, qui curvis incumbere semper aratris,
" Cunctaque consumunt vertendo tempora glebas.
" Et modo, cum nequeant sua semina tradere sulcis
" Aut conculcato pedibus procumbere musto,
" Nocte dieque moras istas casusque queruntur,
" Inque domos migrare suas fortasse minantur.
" Vile genus hominum, quorum miserabilis etas
" Presenti populo nullam gerit utilitatem.
" Semper agant semperque gemant, semperque susurrent,
" Quos mores retinere suos infamia non est.
" Nos bonitas clarumque decus seiungat ab illis
" Et maneat nostro concordia semper in actu,
" Sitque carens odio qui vult servire Tonanti.
" Si decies prohibetur iter, decies repetatur,
" Et via temptetur crebro dum perficiatur.
" Ut tenuit semper, teneat reverentia nostras
" Curas, quod gerimus quia totus conspicit orbis.
" Si cito non aderit quod gestit nostra voluntas,
" Tactus ob hanc causam maneat formidine nemo.
" Quod prohibet mensis, reddunt tibi namque kalende,
" Cum Deus oratur, quod ab ipso forte vetatur
" Tempore non modico, cito prestat luce sub una ".
His populus dictis avidas ut prebuit aures,
Gaudia succedunt; turbatio, cura recedunt.
Moxque, sequente die Domini, Raimundus ibidem
Berengarius adveniens paucique suorum
Iungit amicitiam. Pisani federe gaudent,
Et socium factum prestanti munere donant.
Dumque moras faciunt, morbosa peste fluente,
Multi de populo fatis superantur iniquis.
Hicque Caim moriens mestos cum presule cives
Dimisit, patrias non totus iturus ad oras.
Dumque premunt lacrimas, Pesulani montis alumpnus
Cum sociis centum Vilielmus castra subintrat,
Armigeris ratibus vectis turbaque pedestri,
Quos quasi viginti duxere per equora naves.
Ast Aimelricus generosa stirpe creatus,
Quem Nerbona colit dominum patremque ducemque,
Viginti vitreas fertur duxisse per undas
Naves, et celeri venisse per equora cursu.
Hos quoque Raimundus, cui Balcius extat origo,
Cui solitos Arelas impendere certat honores,
Atque secus Rhodanum castris reperitur et arvis
Dives, consequitur, laudato milite plenas
Ducens septenas undosa per equora puppes;
Raimundus sacrista potens, et strenuus actu,
Militie titulis et qui fulgent Arelate
Cum propriis totidem vitreas venere per undas.
Tales Rusilium proceres lateque Biterre
Et cum Nemausis Provincia tota sequuntur.
Quanta per Ausonias transibant agmina terras
Cum Romam venturus crat terrendo senatum
Cesar, cum domitos Gallos iura ferre coegit,
Tanta Girundenses venisse feruntur in agros. 2. 2Libro II
Postquam Lambertus, consul, de consule factus
Dux equitum fuerat, multos et classe locarat
Gallorum, venisse virum de nave ferebant,
Qua fuit Albertus prudens Ugone creatus,
Alberius cui rector erat: mulam venientis
Non modicus sudor faciem quoque texerat eius.
Progenuere virum sed que loca, quive parentes,
Vel quod nomen habet, lector, vitabo referre.
Ipse tuos narrat subisse, Minorica, portus
Navem predictam, ventorum flamine pulsam,
Quam rectam tenuisse viam referebat, equosque
Vi sitis oppressos vini potasse liquorem;
Defecisse tamen quosdam, pontoque relictos
Ad loca dicta priusquam posset prora venire;
Retulit et Mauros ad se venisse rogantes
Et qua sint patria, quas et gradiantur ad horas.
" Bozeam petimus, Ianuenses ", navita dixit.
" Sed quoniam Pisana manus nos acriter odit,
" Precipue vestrum quoniam retinemus amorem,
" Hanc formidantes, vestrum contingere litus
" Cura fuit; factos pro vobis fugimus hostes,
" Nam nec habere valent nostras in prelia vires.
" Offendunt quoscumque queunt sine crimine nostro,
" Pervia Sarnigenis sunt equora cuncta, novosque
" Gentibus incipiunt tumidi monstrare furores.
" Vidimus hos sulcare fretum, nos utque putamus
" Qualibet in vestra figunt tentoria ripa.
" Ledere sive volunt nos, aut bona tollere nostra,
" Auxilium nobis celeres prebere rogamus.
" Scimus eos venisse quidem, multumque timemus.
" Mox aiunt: "vos fertis equos" qui forte fremebant.
" Rustica turba refert, facit hoc irata frequenter,
" More suo fremitus agitans faciensque tumultus.
" Hostis quas habuit properanter protinus alnos
" Intrat, et intentis nos perturbare sagittis
" Cogitat, et toto mentitos increpat ore.
" Nostra manus confisa satis non segnius arma
" Sumpsit, et in steriles accenditur ira furores.
" Namque citus veniens ventus, dum vela tetendit,
" Mox Baleare dedit nobis contingere litus,
" Egressique virum quendam per rura vagantem
" Vidimus, et quantum locus ille remotus ab urbe
" Sit percunctamur: "viginti milia" dixit.
" Hausimus et laticem. Laticis data copia nobis
" Ut fuit, inque ratem vasisque virisque receptis,
" Equora crispavit zephirus, zephiroque favente
" Fleximus adversum Sardoas carbasa ripas.
" Sulcantes igitur pelagus venientia vela
" Aspicimus. Dubitare prius, sed ad arma videres
" Veloci cursu iuvenum properare catervam.
" Quoque modo properant, quos terret aquaticus auster,
" Ob pluvias operire domos, male tecta supellex
" Imbris ne pereat pro mole cadentis in edes,
" Sic gladios clipeosque suos sibi tollere quisque
" Certat et intente sinuatos preparat arcus.
" Accedunt gemine tanta cum pace carine,
" Quanta, cum repetunt bene cognita pascua, tauri
" Ire solent quando nullas agitantur in aras,
" Et velut incedunt iuncti delphines in undis
" Quando natant aliquos non dando per equora saltus.
" Noscimus; accipiunt nostras referuntque salutes;
" Gaudia precipiti posita suscepimus ira.
" Qui postquam didicere viam quam fecimus ipsi,
" Quidve laboris honus passi fueramus ubique,
" Sardinie demum sese docuere relictos.
" Prevaluit boreas zephiro, bis quinque diebus
" Per mare nos vexit, ventoque cucurrimus illo.
" Nemo tamen didicit qua tunc foret insula parte,
" Quove loco pelagi steterit Maiorica post nos.
" Interea ventus Libicis progressus ab horis
" Vela tenens, possedit aquas, salientibus undis,
" Qui Barchinone nos usque reduxit ad amnem ".
Talia dicentem populus circumstat, et omnes
Si valeant, querunt, vel si paciantur amici.
Incolumes postquam vir dictus retulit omnes,
Murmure cum leto redeunt in castra caterve.
Iamque dies geminus bis sex geminaverat horas,
Cum venere decem Pesulano monte carine,
Que Pisis fuerant augusti tempore misse
Ad quoscumque tenet latos Provintia fines.
His inerat clarus cum consule Vido Dodone,
Ordine levita, trivii ratione peritus,
Illius ut patrie traherent ad prelia gentem.
Ethera carpebat solito molimine Phebus,
Et splendor solis nondum tenuaverat umbras,
Cum data signa sonant iussos motura recessus.
Iusserat antistes ponto dare verbera classem,
Ac Barchinonam recto procedere cursu.
Iussa probant omnes, nec inerti scandere passu
Naves incipiunt, quos non sua vota retardant.
Sed velud examen per apertas advolat auras
Quando cupit patriam mutare locumque domumque,
Sic Pisana manus, rapidis aquilonibus usa,
Remige quam celeri dictam properabat ad urbem.
Solis ab occasu modicum porrectus ad equor,
Defessas solito qui frangit et accipit undas,
Mons Iudeus, ibi plana divisus ab urbe,
Non euris puppes calidisve tuetur ab austris;
Cuius ab Hispana facie ratis appulit omnis.
Ut terras subeunt Latie reliqueque carine,
Litus ad usque tuas agmen navale tenebat,
Lubricaris, aquas. Ripe cecidisse feruntur,
Tanta premebat eas magne violentia classis.
Hic, ubi mutavit lites concordia pace,
Adveniunt sancti celeberrima festa Mathei.
Tota nocte sonant tunc tintinabula cuncta,
Vota vovent omnes, precibus votisque Tonantem
Sollicitant, cuiusque colunt sollempnia sanctum.
Candelas tunc quique suas in cuspide ponunt,
Aut ubi lux clare populo videatur ab omni.
Tertia lux aderat cum planum possidet equor
Ventus, quem boream nequeas eurumve notare;
His medius fuerat. Tundunt sua pectora naute,
Totque dies vacuos cum noctibus ire queruntur.
Iamque, die medio, sublimis in ethere Tytan
De medio cursu terras spectabat et undas,
Cum Catalanensi de litore classis abibat.
Quos fremitus prebere solent stridentibus alis
Treicie volucres resonantes cantibus altis
Agmine cum facto repetunt alias regiones,
Non alios Pisana manus, clamore sequente,
Exagitando suos et candida vela parando
Solvendoque rates, summis cum vocibus edit.
Quattuor insignes tunc precessere carine.
Signiferi Francardus erant rectorque Pyrenes.
Ordine consequitur renovato cetera classis.
Lux abiit, nox atra subit, qua denique lapsa,
Vel media, vel plus media, contraria retro
Flamina vela dabant; qua causa previus heros
Ad Tramaricis sua flexit carbasa litus.
Inde Terragonam petit ac deserta Salodi.
Hic zephirus perfringit aquas et fluctuat auster,
Pervia. Sed zephiro plus sunt sinuantia saxa.
Partibus unda tribus circumdat pontica rupem,
Arbustis tegitur brevibus que spectat ad eurum
Planities, alte rupis de parte levata.
Regis in hac Karoli dicuntur castra fuisse,
Cum duro quondam certimine stravit Hyberos;
Hic hyemes Franci tolerasse feruntur et estus,
Quando prestanti ceperunt robore terram.
Post lapse noctis spatium lucisque sequentis
Tempora consumpte, qui primus adhesit in illis
Saxis signa dedit vigiles quos gesserat ignes,
Ne foret incertus locus hic dubiusve carinis.
Hic postquam cunctis lux exivit edita terris
Et latices hausere viri, conscendere pontum
Incipiunt; vitreas velis remisque procellas
Mota secat classis; iam terra relicta videri
Non clare poterat, cum montibus abdita celsis
Cumque, labante die, subiere crepuscula noctis.
A recto cursu non recta retorxerat aura
Vela; laborantes turbantur in equore naute,
Et se conclamant invitos ire Dianam.
Interea noctis tenebris aurora remotis
Clara resurgebat, cum turbida nubila venti
Ducere ceperunt ab ea qua labitur hora
Publica lux mundi: mox flectere vela Salodon
Plangentes satagunt, tantus vehit impetus ipsos.
Huc simul ac venere rates iam nocte propinqua,
Prosiluere viri latices haurire recentes.
Ecce Mohabite pedibus vectantur equinis,
Ut solet a nervo dimissa venire sagitta
Quando suum Parthus sinuat violentius arcum,
Qui captos pariter capientes fluminis undas
Ad proprios longo duxerunt calle penates.
Sed timor Alphee gentis de nexibus ipsos
Eripuit, rigidos qui concutiebat Hiberos.
Ergo per eventum, quoniam male contigit illis,
Iussio fit reliquis ne progrediantur inermes.
Dumque moram faciunt vacuisque vagantur in agris
Agmina, murmur erat. Lucenses denique turbe,
Dum pelagus tolerare minus fluctusque valerent
Et nimium vellent sociis famulantibus uti,
Unaquaque die populum replere querela.
Tunc Pisanus Ugo venerabilis archisacerdos
Cum dextra pariter sublimia protulit ora,
Qui tali populis sermone silentibus inquit:
" Sola Dei bonitas, qui cuncta gubernat habetque,
" Pisanos cives tantos animavit ad actus,
" Expertique suos nullos ad bella vocabant.
" Nullus ad ista fuit toleranda venire coactus.
" Sponte petebatis nobis, gratisque dabamus
" Quesitas vobis, non vilia munera, naves,
" Et ratibus vecti socii veniendo fuistis.
" Dicite, Lucenses, si quis vos forte coegit.
" Quippe nec inviti voluistis ad ista venire,
" Unde nec invitos quisquam retinere valebit.
" Pisanos solos discedere nempe vetamus,
" Non aliis prohibentur equi, non victus et arma.
" Accipiant ea quando volunt, sanique recedant,
" Securosque petant ductores, hique dabuntur,
" Cum quibus Italicos poterunt pertingere fines ".
Ut memoratus herus post talia dicta resedit,
Taliter incepit Vido supra memoratus:
" Cum Deus in cunctis preponi debeat actis,
" Nec pietas nec amor pietatis habetur in ullo
" Qui pro mundano tantum contendit honore.
" Certet honor mundi, certet sapientia quenam
" In mundi rebus Domini simulavit amorem,
" Pretulit atque Deo perituros semper honores.
" Unde Dei vestras cernendo potentia mentes,
" Contra quem vestrum toto fuit agmine murmur,
" Hunc dignum vobis largitur temporis usum.
" Hebreis populis murmur fuit instar ad huius,
" Quando memorabant repletas carnibus ollas
" Et cuncta simul dilectaque grataque multum
" Fercula, Niliacis quibus utebantur in horis.
" Nam cuperent sevi potius iuga ferre tyrampni
" Servilique magis sub conditione manere,
" Quam prohibere gule vicium dapibusve carerent.
" Ille vetus populus residet sub pectore vestro,
" Illius et mores animosque viasque tenetis.
" Vulnere de tanto qui gestit habere salutem,
" Peniteat voluisse malum properanter iniquum.
" Desipuit, quicumque fuit, ceciditque retrorsum,
" Magnum nempe scelus nostro commisit in evo.
" Quod teneamus eum quisquam fortasse queretur.
" Preter Pisanos, quicumque recedere querit
" Quando libebit eat, sua tollere non prohibetur,
" Nulla recedenti sane violentia fiet.
" Ad patrios igitur cum venerit ille penates,
" Et medius turbe claros narraverit actus,
" Hoc de se vero poterit sermone referre,
" Quod numquam vidit quos tantum fugerit hostes.
" Nos mare, nos ventos pondusque feremus aquarum
" In Domini factis, nec habebimus inferiores
" Militie socios, quos Gallia tota sequetur;
" Namque, favente Deo, venient multo meliores
" Una nobiscum belli superare labores ".
Tunc Vilielmus ait dominus montis Pesulani:
" Hos discedentes numquam doleatis abire.
" Pro quocumque viro, qui nunc fortasse recedit,
" Quattuor ob pugnam dabimus non deteriores
" Qui pro sex horum poterunt tolerare labores ".
Surgens Henricus post hec Vinithone creatus
Ortatur cives bellum firmare, priusque
Una cum patribus sese iurare fatetur.
Dicta fides sequitur, iurant equaliter omnes.
Iam secus occasum Phebi clarissima lampas
Candentes vitreo tinguebat in equore flammas.
Nox ea consiliis est postquam tota peracta,
Et Phebo radiante dies iam clara micabat,
Ecce recedentes equitum peditumque phalanges,
Dimissis ratibus, proprias certantur ad edes.
Italice redeunt, dimittentesque Salodon
Inmeritis referunt convitia plurima nautis.
Preterea factos habiles ad carbasa cantus
Et quoscumque solet sociis in puppe referre
Navita sermones deridet rustica turba.
Interea quod hyems variaret sepius auras,
Illeque perpaucis ratibus tutamina portus
Prestat, et ignote non est fiducia genti,
Ad Barchinonam classem deducere cunctam
Constituunt, hyemare simul meditantur ibidem.
Festa dies aderat Domini de nomine sumpta,
Prebebatque leves flatus lenissimus auras,
Quo Latie puppes use cum remige ventis
Urbem navigio celeri tenuere Pyrenam.
Post ubi Pisanis fuerat iam copia terre,
Exonerare rates properant; pars maxima quarum
Sistitur in terris, trahitur quoque luce sub illa.
Nox quascumque sequens liquidis invenit in undis
Intolleranda feri ponti facit ira solutas,
Nec potuit requies prius equoris esse procellis
Quam sexagenas vis fregit pontica naves.
Hinc turme flebant, presul patresque dolebant,
Et pro posse suo non fractis subveniebant
Navibus, in siccam donec traherentur arenam.
Non alio luctu vidui gemuere Sabini,
Cum sibi dilectas detraxit Roma puellas.
Inter tristitias autem quas forte ferebat
Alpheus populus inprovisosque dolores,
Non oblitus erat quicquam de rebus agendis,
Nec potuit clare mentis postponere sensus.
Ligna legi iussit que congrua navibus essent,
Ac tabulas quas dira maris proiecerat unda.
Ingenium docti populi mox tecta ratesque
Nocte dieque parat, complere videlicet illas
Omnimodis satagit quas fregerat equoris ira,
Atque modis paribus turres, tormenta per omnem
Constituunt campum, Balee factura ruinam.
Terque decem Pisas sutuuntur adire biremes
Per quas incepto reparentur robora bello,
Nisibus ut totis classem clarosque replerent
Militie numeros note per secula Pise.
At Barchinone quecumque relicta fuerunt
Se diviserunt per plures agmina terras.
Pars campum retinet, pars altera venit ad illos
Quos habuisse datur supra Provintia fines,
Atque Pesulanum montem venisse Levani
Gerardum comitem, clarum virtutis honore,
Constat, militie Gotis per facta notatum.
Istic bellorum Vallandus splendidus actu,
Filius Ugonis Petrus et Rolandia proles
Baruciique vigor nec non Vivianus et Abbas
Dogmata militie monstrant incognita Gotis.
Multi Nemausas, plures veniunt Arelatem,
Inveniuntque piam gratamque per omnia gentem,
Pisanas acies miro que fovit amore.
Hic Ildebrandus Poppus transire volebat
Cum scapha Rodanum, sed equo dum forte sederet,
Delectavit eum puerorum cernere ludos,
Et cum quesitum lapidem mississet in illos,
Calcar equum tetigit, qui, dans in flumina saltum,
Lucensem iuvenem rapidus submersit in undis.
Non lacrime fuseque preces valuere cadenti.
Mortuus huius equus cum tractus ab amne fuisset,
Pisani iuvenes equitem traxere necatum.
Qui socium postquam largis flevere querelis,
Antistes clerus populusque valens Arelatis
Intumulare virum summo curavit honore.
At vice qui comitis Pisana presidet urbe
Ugo; militie cui prebent singula laudem,
Agmine qui toto vitam servavit honestam,
Astarum ludis et cursibus usus equorum
Ac preponendo vincenti premia cursus,
Pisanos equites tractabat more Quiritis,
Egregiumque virum Catalania tota frequentans
Sardanieque comes celso celebrabat honore.
Consulis Henrici bonitas nec non reliquorum,
Iurgia sive scelus non impunita relinquens,
Iustitie normam servavit in agmine toto.
Quippe sibi gnari socii dum forte faverent
Omnibus equa dabant placidi moderamina iuris,
Constituuntque viros totum vigilare per agmen
Qui servare queant nocturno tempore naves.
Bisque decem servant Balearica regna carine,
Paganam rabiem validisque viribus urguent,
Et titubare feri faciunt fera corda tirampni.
Si bene belligeras pensent nova secula Pisas
Per mare per terras geminas extendere vires,
Hoc Pise faciunt Romam quod utramque deceret.
Quarum signa ferus populus dum spectat Hyberus
Ingemit, atque metu visi consumitur hostis.
Castraque custodit Pesulani montis amator.
Ille prius patrias remeare refutat ad edes,
Quam sciat an ob rem seu frustra sumpserit arma.
Hoc Catalanenses concussit inedia terras
Tempore. Pisani, solitis nil strictius usi
Sumptibus, inventos gestantes undique victus
Argenti pretio varia quoque merce parabant.
Barchinonenses larga bonitate fovebant,
Et solabantur inopes mercamine fines.
At presul, custos sincere religionis,
Ne sibi commissi caderent vigilanter agebat.
Ergo diem nactus gratum tempusque loquendi,
" Arboreas ", dixit, " postquam perceperat escas,
" Letalis pomi cum sumpsit ab hoste saporem
" Ille vetus genitor, paradisi menibus illum
" Iussit abire Deus, cuius sententia vindex,
" Hoc exosa nefas, pepulit dampnando superbum.
" Omne genus vicii vicio processit ab huius,
" Scilicet invadens hoc ordine posteritatem.
" Intrat in has tenebras mundane gentis origo,
" Primus homo; natos, hinc quos sibi fuderat Eva,
" Livor agit; fratris ferit impia dextra fratrem,
" Qui cadit; ante Deum clamat vox sanguinis eius;
" Solivagus Cain silvas agrosque pererrat.
" Ast subit astrigeras sedes iustissimus Enoch.
" Iustus post illum Noe cum fecerat archam,
" Diluit omne solum nimiarum pondus aquarum.
" Unde cessarunt: octavus prodit ab archa
" Tunc solus iustus: sunt gentes multiplicate:
" Post patriarcharum fuit ordo, deinde prophete,
" Et tamen infernas nemo vitaverat edes.
" Unde Dei pietas, hominum fera funera cernens,
" Ut salvaret eos emisit ab ethere natum,
" Et ne vana forent ea que sacrata canebant
" Ora prophetarum, celi rex est homo factus.
" Sic hominum factor sumens de viratine carnem
" Serviles habitus hominum portavit ad usus,
" Perque suam mortem cum crimine morte necata,
" Captivas animas de gurgite traxit Averni.
" Hac serie Domini salvavit gratia gentes,
" Venit et in cunctam benedictio posteritatem.
" Cuius apostolico dum presidet agmine Petrus
" Ob fidei sacre confessam credulitatem
" Esse pius meruit celestis claviger aule.
" Ille tenet claves qui rexit in equore naves.
" Claviger ille pius puppis doctusque magister
" Vos in nave sua mundana per equora portet
" Incolumes, puppisque sue vos esse ministros
" Remigio dignos imploret Cunctipotentem,
" Ut possitis eos tutos ductare per equor
" Gurgite quos sacro sacrum baptisma piavit.
" Ergo docete viros kari pia dogmata fratres,
" Ac monitis sanctis a criminibus prohibete,
" Ut valeatis eos ad celica ducere regna,
" Deficiat vobis ut numquam celica merces,
" Quam Dominus solis concessit habere beatis.
" Exemplo Christi, cuius regit omnia virtus,
" Captivos fratres, quos barbarus opprimit hostis,
" Liberet a sevo fratrum pia cura tyrampno.
" Fratribus et Domino quantum debetis amoris
" Premonuit Petrus cum precessore magistro.
" Pro Petro Christus cunctisque fidelibus extat
" In cruce confixus, pro quo Petrus in cruce tensus.
" Fratribus unde suis succurrere nemo recuset.
" Fratres quippe suos Iudas patriarcha, nepotem
" Abraham dilectum de nexibus eruit hostis.
" Hi quibus est licitum feriant mucronibus hostem.
" Vos hominum factor sevo defendat ab hoste ".
Que modo sunt scripta sunt pontificalia dicta:
Flos levitarum vir nobilis et bene carus
Ista satis melius querenti narret Obertus. 3. Libro III
Quem colit interea tellus Balearica regem,
Nazaredeolus Burabe, perterritus istis
Confususque novis, in cetum convocat omnes
Causas maiores per quos tractare solebat,
Consilium quorum plano sermone requirit,
Sive Moabitis obtarent tradere terram,
An cum Pisanis aliquod coniungere fedus.
Respondere viri soliti maiora referre,
Et qui noscuntur aliis precedere sensu:
" Turba sumus famulique tui, quidqumque videtur
" In ratione tibi constantius eximiumque
" Nos sine lite sequi confestim disce paratos.
" Respice nulla minus populum quam bella volentem,
" Sedula velle suo tua gens in pace maneret.
" Hec nam culpa gravis dedit orrida scandala nobis.
" Undique gauderent Baleari subdita regno,
" Si cum Pisanis nos fedus habere daretur.
" Inque Moabitis nobis fiducia dare
" Non bona speratur, tantum convitia possunt,
" Quos tolerare gemunt Hispane gaudia terre.
" Respice Dertose quid agant, quantaque Dianam
" Clade premant. Nostras miseratus mente querelas
" Accipe. Captivos omnes perquire, reserva,
" Et melius tracta, quia pax et vita per illos
" Ac regnum pariter tibi concedetur honorque.
" Ast his non habitis, numquam sedabitur hostis.
" Christicolis quoniam, qui pro pietate laborant,
" Kara magis essent captorum corpora fratrum,
" Quam videatur eis regnorum copia centum ".
His habitis verbis, regis precordia diri
Contremuere metu. Captivos protinus omnes
Precipit inquiri passim veteresque novosque.
Tunc de Bonomuli rate, quos sors, ventus et unda
Vexerat invitos, curat tractare decenter.
Pisanis etiam cartam pro tempore scripsit,
In qua pontificem, patres, populumque salutat.
Qui, quamvis prorsus diversum mente retractet,
Ditia verba tamen mittens, nil supplicat hosti,
Sese constantem sine proditione fatetur.
Ampurie comitem testem narrantibus addit,
" Hyerusalem " dicens " peregrino dum petit actu
" Conspicue fame notus comes Ampuriensis,
" Eius illesam servavi federe terram.
" Nullum quippe virum bello seu pace fefelli.
" Si Pisana manus mecum vult pacis habere
" Federa, continuo captivos reddo, measque
" Dono paratus opes. Linquat mea regna, suasque
" Inpensas reddam pariter pretiumque laboris.
" At si forte suis armis contendere mavult,
" Bellandoque meam putat armis vincere gentem,
" Usu communi cum se defendat ab urbe
" Urbs, nichilum faciunt eius mea regna labores ".
His intellectis cartam piscina recepit.
Et respondetur brevibus sermonibus illis,
Qui tales apices et talia scripta tulerunt:
" Nil tolerare mali portantes nuntia lex est.
" Communis iuris debemus moribus uti.
" Non possunt iungi cum vestro federa rege,
" Nec fas est nobis ullam sibi reddere pacem,
" Ni prius in vestras conduxerit agmina terras
" Rex, qui, cuncta videns, iudex cognoscitur equus.
" Illuc decernat iudex pius ille patenter
" Inter nos, cunctos hominum qui iudicat actus ".
Preter eas, alias fertur mississe lituras,
Queque suis notis mitissima verba reportent.
Privatis etiam multum promittit in illis,
Albicione satum verbis commendat amicis.
Utque memor maneat rogitabat federis eius,
Quod cum Mugeto genitor retinebat, avusque
Iunxit, et ex multo tenuit iam tempore Petrus.
Rex fuerat Balee Mugetus rexque Diane.
Invasit Sardos rabida prestantior ira.
His igitur propere violento marte subactis,
Omnia cum plano tenuit montana tyrampnus.
Huius Pisanus populus mox concitus actis,
Conscendit celeres sulcantes equora naves.
Tunc non erubuit quisquam de nobilitate
Viribus equoreas remos urguere per undas:
Si levis extiterat vel tota remanserat aura,
Optatos cursus robur commune replebat.
Qualiter accipitres pavidas peciere columbas,
Et sicut Libici poscunt armenta leones,
Tunc cum longa fames in viscera serpit eorum,
Sic sic accelerant, sic poscunt bella frementes,
Quos Pisana manus sevos ductabat in hostes.
Sardinie postquam potuit de litore cerni
Eximius populus Pisana ductus ab urbe,
Rex cum gente sua terras fugiendo reliquid.
Heroes igitur, suscepta laude triumphi,
Victores redeunt, fines intrantque paternos.
Post illum vero Mugetus concitus annum,
Perduxit Mauros in regnum Calaritanum,
Et numero primos excedunt posteriores.
Robora murorum, quo scilicet edificante,
Subsidiabantur Sardorum corpora muris,
Quique die tota latices et saxa ferebat,
Impositus muro murum pro caute replebat.
Multi Sardorum, quos presserat ira tyrampni,
Tam seve mortis penas habuisse putantur.
Hinc pisanus honor, vires animosque resumens,
Non dubitat vitreas iterum transire per undas.
Post ubi Pisani terras camposque tenebant,
Rex fugisse datur. Multis nam marte peremptis,
Barbarus abscessit capto cum coniuge nato.
Erepti Sardi iugulis tutique fuerunt.
Indeque tota manent Pisanis subdita regna.
Sardinie docuere senes quecumque retexo.
Quesiti Sardi non hec tibi vera negabunt.
Hunc regis puerum, qui captus dicitur esse,
Pise victrices regi misere Lemanno.
Huius avum Petri princeps generosus amabat,
Qui dedit Alpheo, quesitum munus, Alanta.
Reddidit hic patri, karissima munera, natum:
Albicio quare successoresque vocantur
Mugeti fratres successorumque suorum.
Ergo quisquis habet regum Balearica sceptra,
Ex hoc affirmat se fratrem seminis huius:
Albicione satus Petrus, viget eius origo,
Pisanos ornans probitatis imagine cives.
Talia cur memorem Petrus et Balearicus auctor
Causa fuit. Sed nunc ad propositum redeamus.
Instabant Martis redeuntis tempora mensis,
Cum fines Ebusi misse subiere carine.
Mox avidi de plebe viri predeque cibique
Intraverant casas, nec scuta nec arma ferentes.
Dumque saraceno satiant sua corpora musto,
Dum passas uvas, dum gaudent mandere ficus,
Nota per arva loci veniunt equites Ebusini.
Incautos homines per devia rura vagantes
Detruncant gladiis, vario quoque vulnere perdunt.
Tunc Petrus Ascensus, gestans sibi credita signa,
Audaces socios in dirum concitat hostem.
Ante rates certamen adest. Pugnant Ebusini:
Huc equites peditesque ruunt fluctuque resistunt,
Invictosque viros totis conatibus urguent,
Et non permittunt pedibus contingere litus.
Insula parva iacet, non longe solis ab ortu,
Que brevibus scopulis Ebusinam respicit urbem.
Illa revertentes recipit de marte galeas.
Sed, recreante parum iuvenilia membra quiete,
Indubitata viri repetunt sinuamina portus,
Inventasque rates capiuntque fugantque trahuntque.
Captos inde viros, Ebusina plebe vidente,
Ad sociosque ferunt manibus post terga ligatis.
Insula stat pelago, partes ea respicit austri
Adversum Libicos, cui Frumentaria nomen.
Hanc Latii petiere viri properanter, et illic
Ceperunt victus placide solatia prede,
Perpinguesque boves, quibus et vesci potuissent,
Ni pia Christicolis prohiberent tempora carnes.
Lustrantesque locum, quo gens inamata latebat,
Abstractos caveis Ebusum duxere ligatos.
Hic tunc Lamberto nec non Erithone iubente,
De duodenorum numero qui prememorantur,
Ascensus Petrus naves divisit, et una
Solis ab occasu cepit committere pugnam.
Cum sexagenis igitur comitantibus illum,
Signifer Ascensus, properans exire carinam,
Hostiles cuneos multo cum robore poscit.
Tunc Arduinus generosus Luciniensis
Exortans socios in prima fronte resistit.
Ast Ebusitanus iaculatus signifer astam
Hosti terga dedit, socios fugiendo relinquens,
Nec lesit quemquam iaculum tellure relictum.
Luciniensis eum saxosa per arva sequtus, [p. 44]
Hunc cum haud varo iugulavit protinus ense.
Rursus accedunt equites aciesque pedestris
Altera, que furtim post grandia saxa latebat.
Tunc Eritho consul sociis adiutus in hostes
Fertur, et obstantes telo gladioque repellit.
Sic perturbati cuncti fugiunt Ebusini,
Quos fera bella gerens victor, Lamberte, fugasti,
Ut fugiunt aquilas celeri levitate columbe,
Et sicut pavidi fugiunt astilia pisces.
Urbis ab arctoa tua pugnant agmina parte,
Sacrilegosque petunt sternuntque viriliter hostes.
Dumque tuum validis curvares viribus arcum,
Per Mauri pectus missam transire sagittam
Tu facis. Ille ruit, vitam cum sanguine fundens.
Ducitur in longum tendens a litore collis,
Qua Petrus Ascensus Maurorum terga premebat.
Passibus haud lentis capit hunc gens barbara collem,
Cui plus quam deceat via longa videtur ad urbem.
Sed dum Pisanos ictus et vulnera sentit,
Saucia cristati transcurrit robora montis.
Pisani cunei, dum totis nisibus instant,
Innumeros Mauros diverso funere sternunt.
Iam quoque turba sequens ad portam venerat arcis,
Quam locus ille gravis tepido demonstrat ab austro.
Hic miles quendam, quem Luciniensis alumpnus
Straverat, obstantem nudo transverberat ense.
Armiger hic Erithonis, fortiter hostibus instans,
Occubuit moriens, saxi prostratus in ictu.
Inde, Saraceni postquam cum turribus altis
Muros conscendunt et grandia saxa remittunt,
Agmina tuta petunt que sunt sita tecta sub urbe,
Solis ab occasu, qua plebs residebat inermis.
Inde viros puerosque trahunt matresque nurusque,
Pannos et vestes de captis eruta tectis,
Ruriculasque domi tuta statione morantes,
Et de captura modicum vel nil meditantes,
More gregis pecudum captos ad litora ducunt.
Martius ex toto cursum compleverat, atque
Aprilis fuerat media iam parte peractus,
Cum, tepidis zephiris sevum. Volventibus equor,
Carbasa convertunt naute quo vota ferebant.
Quos dum precipites vitree vehit impetus unde,
Ventus anhelantes Balee perduxit ad horas,
Suspenduntque leves remis super equora naves.
Interea Baleam geminas misere galeas,
Uberto genitus Lambertus consul in illis,
Que celeres adeunt portum de nomine Pini,
Semimaremque vident servantem litora regem,
Qua veniant causa muliebri voce rogantem.
Ast equites peditesque manent ad litus, et arcus
Incassum tentos toto conamine flectunt.
Ipse iubet cessare suos, et ledere nullum,
Alpheosque rogat tutos exire carinas.
Consul ad hec: " Est vestra fides male credula nobis,
" Possumus unde minus nudis confidere verbis.
" Nos damus, ecce, fidem, quam non retinemus inanem,
" Quaque data nostram tutus intrare carinam
" Rex poterit, sua verba loquens, sanusque redire ".
" Iustius ", ille refert, " est regis credere dictis.
" Qui si quem iubeat solo sermone venire,
" Tutior ire potest, cum constantissima regum
" Singula verba fluant: dictis incredula vestris
" Cernitur esse fides, quorum temptavimus artes.
" Si tamen e rebus quicquam vos sumere nostris
" Vultis, in hoc portu tuta statione manete,
" Queque dari vobis mox regia cura iubebit ".
" Ista suum ", dixit consul, " vocat insula regem
" Te. Plures nostri stant sub moderamine iuris,
" Et Balea melior que vis consistit earum.
" Vestra fides nichil est; Machamatus ebrius ipsam
" Edidit; at nostram sanctorum gloria Christus.
" Unde satis melius nostris se credere posset
" Simplicibus dictis quis cui sanissima mens est,
" Quam iuramentis valeamus credere vestris ".
Rector ad hec Balee: " Nimium dubitare videris,
" Et trepidas vano te concutiente timore.
" Sed ne turbentur bona que tractanda videntur,
" Et timor absistat, saltim per scripta loquamur,
" Ut notum postquam fuerit quod poscitis ipsi,
" Hoc complere queam quod gestit vestra voluntas,
" Quatenus esse boni semper valeamus amici ".
Consul agit: " Socius, scriptor quoque longius absunt.
" Ibimus, et nostros trutinantes pectore sensus,
" Ambo notis dabimus, quodcumque decebit utrumque ".
Mox efferre rates et in ordine ducere remos
Precepit nautis validasque ferire procellas.
Sicut aves, quas penna levis portare per auras
Concessa levitate solet, sic accelerantes
Ad reliquas certant gemine remeare carinas.
Quas postquam pelagi solitus labor egit in unum,
Intravere tuos tutos, Capraria, portus,
Inque Polentinos lux evehit altera fines
Heroes Latios. Vallis didicere coloni,
Qui fugiendo suas spoliarunt victibus edes,
Linquentes vacuum gregibus pascentibus arvum.
Hinc Latios iuvenes invita Minorica quamvis
Suscepit. Predam sparsi per rura gerebant.
Hos contra veniunt equitum peditumque caterve,
Inque fugam versos ad naves usque regirant,
Et mittunt lapides in eos densasque sagittas,
Et non permittunt portu remanere quietos.
Defuit esca viris Latiis, pastumque dederunt
Hee quas rus habuit vulse radicitus erbe.
Utque famem nequeunt equites plus ferre marini,
Ad Barchinonam statuunt convertere cursum.
Nam suspectus erat de proditione tyrampnus,
Quare mens ad eum redeundi nulla manebat.
Eolus interea dirum de carcere ventum
Solvit et inmitem, nomen fuit Africus illi,
Albentes faciens has quas crispaverat undas.
Intumuitque fretum: turbaverat aura profundum,
Divisitque duas tempestas ipsa galeas.
Quassata in toto fleverunt agmina campo.
Ascensus Petrus nauclerius extitit isti,
Filius Alberti fuit Ugo preditus illi,
Que Mare manducans vulgo fuerat vocitata,
Cuius presculptum gestabat prora draconem.
Portibus ast alias susceperat insula puppes.
Tempus ut admonuit, venti residente furore,
Pertemptant iterum vitreas sulcare procellas,
Nam transire fretum communia vota monebant.
Postquam leta dies illos ad litora duxit,
Narrantes casus tantique pericla laboris,
Nuntia victrices mittunt felicia Pise,
Que cursu propero bine duxere galee,
Tripudiare quibus lete cepere phalanges.
Unam, ni fallor, tecum, Maceline, gubernat
Consocius Guido qui Presbiter est vocitatus.
Rexerat ast aliam laudati cura Baronis.
Ad Catalanenses postquam ratis utraque ripas
Venerat, et belli narrantur utrimque paratus,
Venturosque cito socios dixere liture,
Romana missus venit legatus ab urbe
Boso, pater sancta reverendus religione,
Et domino pape virtutum culmine carus.
Tunc et apostolici postquam benedictio cunctis
Dicta fuit populis, tendunt ad sydera palmas,
Et dominum celi pleno cum pectore laudant,
Qui dignetur eis tantum salvare magistrum
Militie, per quem benedictio celica fertur,
Ac coniungit eis socios sancti famulatus.
Non aliis votis patres populusque Quiritum
Aspexere suos civilia iura ferentes,
Lata decem tabulis cum sunt primordia legis.
Frigoribus lapsis, redeunt ad leta caloris
Tempora. Lene fretum placida distringitur aura,
Et valide classis pars Sarni ducta per undas
Advehitur, propriis transcurrens nisibus austros,
Atque resistentes superans cum fluctibus auras.
Urbs igitur Ianue celeres mirata paratus,
Livida demisso spectabat carbasa vultu.
Massilie tandem levibus comitantibus auris
Intravere sinus. Misso post terga Lirino,
Bis quadraginta sulcantes equora prore,
Iam quas precipites Rodani vehit impetus undas
Scandere festinat multo cum robore classis.
Divitiis Arelas pollens hanc sumptibus implet,
Usque Magalonam rapidus quam propulit Heurus.
Eoliis Boreas tandem procedit ab antris,
Et famulatur ei totus cum nubibus aer.
Arripit unda rates, ventoque ferente secundo
In Catalanensi consistunt litore puppes.
Fratribus occurrunt fratres, natisque parentes,
Amplexuque dato post oscula iuncta vicissim,
Quid cari faciant vite solatia querunt.
Gaudia non fuerant matronis tanti Sabinis
Cum precesserunt coram genitoribus olim,
Natos Romulea gestantes gente creatos,
Vota patrum natos quanta pietate tenebant,
Et nati quantum placidos strinxere parentes,
Et quantum fratrum tenuerunt colla lacerti.
Visibus Alphei carorum laetificati,
Ducere robusto ceperunt gaudia motu.
Cumque suo cursu maius vel iunius essent,
Ecce Dodo consul castris accessit et Atho,
Quos cum tripudio cuncte videre cohortes.
Sedis apostolice missas a patre salutes
Constanti tum voce ferunt, seriemque laborum
Qua tardi veniant dicunt et in ordine causas.
Tum cetum tenuere patres: papalia iussa
Boso pater peragens precepit ab omnipotentis
Invictique Dei, qui condidit omnia, parte
Perque pii Petri sacrosanctos famulatus
Et domini pape Paschalis in Urbe secundi,
Ut Christi famulos, per quos pia signa tulerunt,
Quos baptisma facit Domini quoque regula fratres,
Eruat a sevis fratrum pia cura catenis.
Talia cunctorum, cetus turmeque probantes,
Intravere rates pelagus sulcare paratas,
Quas tunc quingentas numerarunt scripta carinas.
Presul Pisanus, quem maxima cura trahebat
Ad captivatos acies perducere fratres,
Vela dedit pelago, primus transitque Salodon,
Hinc ad Dertose fluvium pervenit Hyberum,
Huius militie primus quia signa levavit
Pisanosque duces tantos animavit in actus.
Tota sequendo patrem classis comitatur euntem,
Nongentos equites undosa per equora portans.
Replet Hyberus aquis classem. Socialia pacta
Cum ducibus proceres firmant, firmataque iurant.
Lapsaque iam fuerat paucorum meta dierum,
Cum dare vela parant ventis aquilone levatis.
Ardua sed postquam laborantes equora pulsant,
Lenior ingressas pontum vehit aura carinas,
Nocte quibus tota cursus dedit illa secundos.
Sol erat incipiens per iter conscendere celi,
Quando Colubrarem viderunt agmina montem,
Cui, quibus est plenus, nomen tribuere colubre.
Accelerant: latet hic, cum mox saxosa videtur
Insula, Tirenis que circum cingitur undis,
Spectans Hesperium lapidoso vertice litus.
Hanc Ebusum memorant. Urbi dedit insula nomen.
Portus in hac magnus, magnum vicinia dicit,
Qui valet innumeras spatiis servare carinas.
Cernitur Hispane de partibus esse Diane;
Hinc tenet illa caput, quo fert sua plaustra Bootes;
Pandit in occiduum dextrum latus insula solem,
Atque latus reliquum surgentis solis ab axe;
Quique nec occasum nec prorsus spectat ad austrum,
Occiduas finem non recte gestat in horas,
Cunctaque saxosi cingunt campestria montes.
Germinat innumeras erbas cum fructibus arvum;
Mel satis, et dulces fluitant e fontibus haustus,
Ordea multa gerit, vites quoque terra feraces.
Finis ad occiduas qui non bene respicit horas
Mille quater passus Ebusina distat ab urbe.
Eximii colles, plani spectacula campi,
Intrepidas arces et menia tuta dederunt.
Unda sinum grandem, gelidam que spectat ad Arcton,
Queque superstat ei duplex dedit insula portum.
Circumquaque fluunt latices e fontibus orti
Dulcibus, erba viret, calami iuncique palustres.
Celsior a medio porrectus in aera collis
Exhimias altis habuit cum turribus arces;
Ardua sed triplices circumdant menia muri;
Subsistunt muris fovee de monte cavate;
Ista duodenas habuerunt menia turres.
Arcus ab his quantum poterit portare sagittam
Turrigeri stabant montano robore muri.
Dificiles aditus prebebant invia saxa.
Hinc quantum forti bis missile mittitur arcu,
Cernitur exterior descripte circulus urbis,
Turribus et forti circumdata menia muro,
Cuius fossa triplex inmania robora cingit.
Fossa redundat aquis, quas attribuere paludes.
Urbis et in summo fuit arx a partibus austri,
Mons foris equoree pulsatus viribus unde,
Iuxta quem dederant largos sinuamina portus.
Altera pars montis, quem nempe recisa videtur
Solis ab occasu, foveas descendit ad imas,
Inde suburbanas descendens aspicit edes.
Sed triplices fovee gelida non prorsus ab Arcto
Usque tenent pontum, pontusque tuetur ab Euro
Menia cum grandi posito super equora saxo.
Erectum paries saxum secernit ab urbe,
Incipit a portu, protensus desinit illic
Quo mons proruptus subiectas spectat in undas.
Turriger hinc murus summas ascendit ad arces
Duplex, et triplici tutus munimine fosse.
Bozee flores et flores gentis Hybere
Tutantur validis Ebusinam viribus urbem.
Huius militie princeps a rege secundus
Fertur Abulmunzer, fuerat cui tradita terra.
Vir fuit ille ferox, captivus ab urbe Girunda,
Qui post se versus, Christi baptisma negando,
Vernula fit Sathane, quo non crudelior ullus.
Nox erat incipiens, precesserat Hesperus astra.
Alphee venere rates. Ebusina iuventus
Inter conseptos stabat densissima muros.
Bucina repletur flatu, lituique, tubeque:
Tota sonat classis. Conclamant civis et hospes,
Sed Latia superat clamor de gente levatus.
Spicula crebra ferunt missos a menibus ignes.
Phebus ab equorea postquam processerat unda,
Clarueratque dies, populis pugnantibus aptus,
Circumstant acies, ponuntur in ordine castra.
Plurima vallis habet tentoria, plurima collis.
Transcurrit campos celeris Pisana iuventus,
Invaditque suos non pigris gressibus hostes.
Saxa volant ritu pluvie de turribus altis,
Tela sudesque terunt propiores menibus hostes.
Dificiles aditus per dura pericula fosse
Pisane subeunt acies, portisque sub ipsis
Non trepidant gladiis duros concidere Mauros.
Ardescunt animi. Pugnantes cominus instant.
Ictibus assiduis clipei galeeque teruntur.
Nec prohibere valet torax penetrantia tela;
Vulnus et interitus passim sanguisque redundant.
Nox postquam veniens ferventia bella diremit,
In sua Pisani redeunt tentoria fessi.
Sed remeante die, turmisque petentibus arma,
Machina construitur, sapientum viribus acta
Artificum, turres feriens que dissipet altas.
Tunc, aries cratesque simul sunt addita muris,
Plena viris etiam per vallum vinea serpit,
Qui vario nisu perstringere robora temptant.
Obsita stat garabis protectis pontica ripa,
E quibus armate properant ad bella cohortes.
Dant animi vires. Media Mars sevit in unda,
Nec tenet unda viros. Medio stant agmina fluctu,
Innumerisque patent hominum discrimina telis.
Lis geritur gladiis. Pugne furit anxius ardor,
Turrigereque petunt muralia robora naves.
Bartolot Anfossusque simul rapiuntur in undas,
Nec vitant ictus, sed plana per equora Mauros
Duriter obstantes iaculata cuspide sternunt.
Huc Opitho, virtute potens, mox flectit habenas,
Et Maurum peditem media transfigit in unda.
Altus Parlasii Petrus atque Bono generosus
Vido satus, iaciunt astas; mucronibus inde
Concidunt Mauros: densantur ab urbe sagitte,
Arcitenensque sagax per visus figit utrumque.
At de classe viri positum super equora murum
Poscunt, et celsas invadunt agmina turres.
Transiliunt fossas. Alii properantius addunt
Ad conscendendum muri super ardua scalas.
Proiciunt lapides iaculantes tela sudesque
De muris Mauri, Pisanaque robora pellunt.
Tunc instant acies, donec sol fervidus ipsas
Estibus accensas cogit sua castra subire.
Interea turrim faciunt, solitasque per artes
Unaquaque die muros et menia frangunt.
Arripit Alpheos belli violenta cupido,
Et latas intrant pugnantes undique fossas.
Tunc demum iuvenes subeuntes menia quinque
Maurorum cuneos animis violentibus urguent.
Hi contra iaciunt lapides et tela; fugaces
Quattuor ex illis facti, transcurrere saltu
Non dubitant aditus; quintusque remansit in illis
Pipini natus, socii quem deseruerunt.
Quid faceret? vel cuius opem pugnando rogaret?
Proiciunt lapides in eum de turribus altis;
A scapulis murus, contra quem plurimus hostis,
Figitur innumeris telis variisque sagittis.
More viri pugnat quindenis natus ab annis,
In se conversos sternitque viriliter hostes.
Dum tamen illorum nimius petit impetus ipsum,
Corruit, et pariter perdit cum sanguine flatum.
Innumeri subeunt membris puerilibus enses.
Mauri letantur, socii stant cede dolentes.
Exercetque suos dum gens Pisana labores,
Tormentum mirum labentis solis ab axe,
Quod longo tractu muralia robora poscat,
Fecit Oriciades. Simul et testudinis artem
Actus in hac, aries murales sternere cursus
Nititur, et penetrat impulsu perpete muros.
Ast Ebusitanis non est ad prelia dispar
Ingenium. Totas dant in certamina vires,
Dumque suas faciunt non equis viribus artes,
Pisanos temptant penitus confringere nisus,
Dum, magni lapides, quos ardua machina portat,
Inmensam certant muris conferre ruinam.
Protegitur murus pannis latisque tapetis,
Et turres habuere sui munimina restes,
Fulcraque collate luserunt sepius ictus
Molis, et opposite texerunt cetera crates.
Sicut aves reparant nidos quos destruit aura,
Cum tremulos venti vis concutit aere ramos,
Sic Ebusitani muros ac menia cuncta
Solliciti reparare student, presentia quorum
Assidue vigili servat sua robora cura.
Fecerat in muro plures testudo fenestras,
Cuius Oriciade formam construxerat astus.
Iam quoque casuram credebant agmina turrem,
Cum cessare iubent patres testudinis actus,
Electi donec iuvenes mittantur in illam,
Qui captam teneant summis cum viribus urbem.
Sancte, tuum festum, Victor, laudabile multum,
Forte celebrabat mundus, Praxes super astra
Quando levata fuit martyr virgoque decora.
Luce sub hac cursus medios iam Phebus agebat;
Estus erat grandis; tecum rogitasse putatur,
Celica turba, Deum Pisanus presul, et omnis
Firmiter orabat magno cum presule clerus,
Quatenus ipse suis pugnantibus auxilietur.
Divinas aures tantos audisse rogatus
Creditur, et fusas lacrimas monuisse Tonantem.
Deviat esse Dei quisquis tales negat actus,
Et pro posse suo non laudat Cunctipotentem.
Extemplo medium dum carperet ethera Tytan,
Mota fuit turris graviter, ceciditque patenter.
Intremuit locus, et pulvis vicina replevit.
Inconsumpta iacent mensis convivia. Fervet
Prorsus ad introitum Latius seu Gallicus hospes.
Ugo, qui Pisis comitum vice preditus extat,
Et Dodo Teperti clarus per prelia natus,
Ac Cinithoniades animis decoratus et actis
Et Catalanensis quidam bene promtus in armis,
A portu pariter per portas ingredientes,
Invadunt Ebusum, sternunt violentibus hostes
Viribus, et perimunt letis successibus illos.
Qualiter armentum tygres per rura sequuntur
Cum violenter eas ieiunia longa coercent,
Haut secus heroum gladiis pagana fugantur
Agmina. Tunc relique succurrunt undique turme
Nulli parcentes, sexus iugulantur et etas.
Hinc aditum quendam retinebant Hismaelite.
Maurus ibi pugnabat atrox metuendus in armis,
Et ferus accessus cunctis prohibere putabat.
Erigit Ildebrandus in hunc Eufraxius ensem,
Cedentemque virum mirando recidit in ictu.
Qui per rupturas intrarunt denique muri
Barbara concidunt fugientum corpora ferro.
Tunc percussa cadit gladiis Ebusina iuventus.
Hic caput atque manus, illic sunt crura pedesque,
Quaque pedem faceres hominum prosecta iacebant
Eruta corporibus. Morientum milia calcant
Belligeri cunei. Sed qui de cede supersunt
Ascendunt medios inter duo robora muros.
Altera turba ruens fugit ad sublimia saxa,
Que suprafati spectantia diximus equor.
Inde ruunt partim, partim truncantur, et illinc
Rupibus e summis salsas iaciuntur in undas.
Hic malus est saltus quem Mauri tunc didicere.
Qui non fugerunt, saxosis ictibus et non
Continuere manus, de muris precipitati,
Undique confracti media iacuere platea.
Declinat medios dum Titan ethere cursus,
Pugnantesque viros et fervidus estus agebat,
Urbs ubi prima fuit divino victa vigore,
Altera victores veniunt ad menia. Portas
Et superos aditus perfringere marte laborant.
Multisoni resonant variis umbonibus ictus.
Saxa volant, misseque pluunt utrimque sagitte.
Ortantur proceres pugnantes fortiter alas.
Utraque turba fremit. Penetrant ad sidera voces.
Ascendunt geminas dum pugnant agmina turres,
Et superare putant reliquam velocius urbem.
Accurrens Ebusina cohors violentius hostem
Impetit, et saxis, telis sudibusque repellit,
Perque coherentes cogit descendere scalas.
Postquam bella viris in nullo commoda prestant,
Mox sua castra movent, et barbara tecta subintrant.
Sed defunctorum ne corrumpantur odore,
Traditur extinctus flammis crepitantibus hostis.
Postera lux oritur. Consurgentesque caterve
Tendunt in reliquam studiis ardentibus urbem.
Nocte dieque suas exercent fortiter artes.
Lux octava redit. Turres feriendo reclinat
Machina. Testudo perfringit sedula muros.
Tum nox transierat vicine proxima luci,
Aurore patuere fores, Phebusque redibat.
Protinus ascendunt super altas agmina turres.
Barbara turba pavet, celsasque recurrit ad arces.
Alpheus populus defuncta cadavera calcans,
Hostiles cuneos gladio prosternit et asta.
Dumque satis properant super ardua ducere castrum
Menia, Dominici sollers quod cura paravit,
Telorum nimbi summa mittuntur ab arce,
Sarnicolasque super volitant ingentia saxa.
Sed Christi pietas divinaque gratia quantum
In se sperantes semper sustentat et auget,
Humane nequeunt ad plenum dicere lingue.
Eius enim facto, qui noscitur omnia posse,
Victoris festo qui primam vicerat urbem,
Eius in octava meruit superare secundam
Pisanus populus semper confisus in ipso.
Victores tandem captum retinere laborant
Et servare locum. Patres deducere castra
Circumquaque iubent: parent: sed et obsidionem
Menibus inclusis omnes vicinius addunt.
Nulla quies cuiquam tenebris vel luce dabatur.
Turres tormentis altas murosque petebant,
Queque graves longe dimittit machina moles
Menia celsa petens, portabat adusque fenestras
Cautes, internas sternendo sepius edes;
Vicinusque malus, cui non erat agmine compar,
Sublimem tractus crebro feriebat in aulam.
Nunc ultra turres lapides portabat et infra,
Et de sacrilegis faciebat sepe ruinam.
Talibus et reliquis populus Pisanus agebat
Artibus, et duros temptabat vincere casus.
Tam Vido Rubeus quam Barchinonicus heros
Incassum missas non direxere sagittas.
E contra Mauri bellantia sepe petebant
Agmina non parili facientes prelia dextra.
Sevus Abulmunzer, super ardua menia demum
Assistens, fractam defixo lumine turrim
Spectabat tristis. Casu sinuaverat arcum
Villano genitus; qui, mittens spicula contra,
Spectantem medio defixit gutture Maurum.
Iurarat pridem per iura Machamatis ille
Incolumem cuiquam se nunquam reddere terram.
Tunc sibi subiecti suaserunt talia cives:
" De iuramento nulla ratione teneri
" Te nuper facto fusi docuere cruores.
" Sanus enim non est cui figunt spicula guttur.
" Ergo tui compos citius fac deditionem,
" Et te nobiscum pariter de funere serva ".
Annuerat princeps dictis precibusque suorum.
Mittitur Alpheis ducibus qui nuntiet ista.
Forma placet pacti Pisanis. Protinus illi,
Nil dubitando, viri sine conditione dederunt
Omnia seque, simul mortis terrore remoto.
Tunc, pie Laurenti, mundus tua festa colebat;
Te, venerande, Deum placido monuisse rogatu
Autumat Ecclesie populus, creduntque fideles,
Cum vexilla super posuerunt agmina turres.
Ter Domino laudes totum cantaverat agmen,
Cornicinumque dabant voces lituique tubeque,
Tinnitusque pios resonantia signa tulerunt.
Conscendunt proceres summas properantius arces,
[Ac commune iubent spolium properanter in unum]
Accumulare locum. Turres et menia cuncta
Certatim sternunt avidi terreque coequant.
Transierant bis sex rapida vertigine menses,
Et celer actus erat variis sudoribus annus.
Tempus erat quo ferre soles, auguste, racemos,
Cum citius solito potarunt agmina mustum,
Sedarantque patres ceptas cum litibus iras,
Quas predatorum tumidi movere furores.
Vulgus ab introitu capte regionis, et ante
Quam, populus quicquam superaret bellicus urbis,
Collectam passim predam de rure trahebat.
Dumque viri fortes muris tormenta pararent,
Ignavum vulgus studium fornacis agebat.
O quantis studiis panes venduntur! et illud
Unde monetati replent marsupia nummi!
Post hec expoliis, que comportarat in unum
Alpheus populus, movet anxia turba susurros,
Et repetit partes. Partiri capta recusant
Hi quibus interius lacerat Maiorica mentes,
