Consulta l'indice.
Iscrizioni marmoree della cattedrale
1. HIC TibI SIT NOTUs BOTACINus
2. SEPULTURA GUILIELM [I] [M] AGISTERI QUI FECIT PERGUM SanCtE MARIE.
3. BUSKETus IACET [HI] C [QU] I MOTIBus INGENIORUm DULICHIO F [ERT] UR PREVALUISSE DUCI MENIBus ILIACIS CAUTUS DEDIT ILLE RUINAm HUIUS AB ARTE VIRI MENIA MIRA VIDES CALLIDITATE SUA NOCUIT DUX INGENIOSus UTILIS ISTE FUIT CALLIDITATE SUA NIGRA DOMus LABERINTHUS ERAT TUA DEDALE LAUS Est AT SUA BUSKETUm SPLENDIDA TEMPLA PROBANT. Non HABET EXEmPLUm NIVEO DE MARMORE TEmPLUm QUOD FIT BUSKETI PRORSUS AB INGENIO RES SIBI COMmISSAS TEMPLI CUm LEDERET HOSTIS PROVIDUS ARTE SUI FORTIOR HOSTE FUIT MOLIS ET IMMENSE PELAGI QUAS TRAXIT AB IMO FAMA COLUMNARUM TOLLIT AD ASTRA VIRUM EXPLENDIS A FINE DECEM DE MENSE DIEBUS SEPTEMBRIS GAUDENS DESERIT EXILIUM
4a. [QUO] D VIX MILLE BOUm POS- [S] ENT IUGA IUNC [TA MO] VerE [E] T QUOD VIX POTUIT PER MARE FERRE RATIS BUSKETI NISU QUOD ERAT MIRABILE VISU DENA PUELLARUM TURBA LEVABAT ONUS.
4b. QuoD VIX MILLE BOUm POSSENT IUGA IUNCTA MOVerE ET QUOD VIX POTUIT Per MARE FERRE RATIS BUSKETI NISU QuoD ERAT MIRABILE VISU DENA PUELLARUm TURBA LEVABAT ONUS
5. EX MERITO LAUDARE TUO TE PISA LABORANS NITITur E ProPRIA DEMERE LAUDE TUA AD LAUDES URBS CLARA TUAS LAUS SUFFICIT ILLA QuoD TE Pro MERITO DICERE NEMO VALET NON RERUm DUBIUS SOCCESSUS NeQUE SeCunDus SE TIBI PRE CUNCTIS FECIT HABERE LOCIS QUA RE TANTA MICAS QuoD TE Qui DICERE TEMPTAT MATerIA PRESSUS DEFICIET SUB1TO UT TACEAm RELIQUA QuiS DIGNUm DICERET ILLA TemPoRE PRETERITO QUE TIBI CONTIGERINT MILIA SEX DECIES SICULUm ProSTRATA POTENTER DUm SUPerARE VOLunT EXSUPerATA CADUNT NAmQue TUUm SICULA CUPIENS GENS PerDERE NOMEN TE PETIIT FINES DEPOPULATA TUOS UNDE DOLENS NIMIUm MODICUmDISFERRE NEQUISTI IN ProPRIOS FINES QUIN SEQue RERIS EOS HOS IBI CONSPICIENS CUNCTOS MESSANA PERIRE CUm GEMITU QUAmVIS HEC TUA FACTA REFERT HIS MAIORA TIBI POST HEC URbS CLARA DEDISTI VIRIBus EXIMIIS CUm SUPerATA TUIS GENS SARACENORUm PERIIT SINE LAUDE SUORUm HINC TIBI SARDINIA DEBITA SEmPer ERIT TERTIA PARS MUNDI SENSIT TUA SIGNA TRIUNPHI AFRICA DE CELIS PreSULE REGE TIBI NAm IUSTA RATIONE PETENS ULCISCIER INDE EST VI CAPITA TUA URBS SUPerATA BONA.
6. QUAm BENE QUAm PU- LCHRE ProCUL HAUD Est EDES AB URBE QUE ConSTRUCTA [FU] IT CI- VIBus ECCE SUIS TEmPORE VUID [ON] IS PA- PIENSIS PreSULIS HU- IUS QUI REGI FA- Ma Est NOTus ET IPSi PA- PE.
7. REGIA ME ProL [ES G] ENUIT PISE RAPUER [UNT] HIS EGO CUM NATO BELLICA PR [EDA] FUI MAIORICE REGNUm TENUI NUNC CONDITA S [AX] O QUOD CERNIS IACEO FINE POTITA M [EO] QUISQUIS ES ERGO TUE MEMOR ESTO CONDITIONIS ATQue PIA PRO ME MENTE PRECARE DEUM
8. SEPULCRUm FILIORUm LANBerTI
9. UGUICIO CAXA
10. ANNO QUO XPistuS DE VIRGINE NATUS AB ILLO TRANSIERANT MILLE DECIES SEX TRESQue SUBINDE PISANI CIVES CELEBRI VIRTUTE POTENTES ISTIUS ECCLesiE PRIMORDIA DANTur INISSE ANNO QUO SICULAS EST STOLUS FACTUS AD ORAS QUOD SIMUL ARMATI MULTA CUM CLASSE PROFECTI OMneS MAIORES MEDII PARITERQUE MINORES INTENDERE VIAM PRIMAm SUB SORTE PANORMAm INTRANTES RUPTA PORTUm PUGNANDO CATENA SEX CAPIUNT MAGNAS NAVES OPIBUSQue REPLETAS UNAm VENDENTES RELIQUAS PRIUS IGNE CREMANTES QUO PRETIO MUROS CONSTAT HOS ESSE LEVATOS POST HINC DIGRESSI PARUmTERRAQuePOTITI QUA FLUVII CURSUm MARE SENTIT SOLIS AD ORTUM MOX EQUITUm TurBA PEDITUm COMITANTE CATERVA ARMIS ACCINGUNT SESE CLASSEmQue RELINQUUNT INVADUNT HOSTES CONTRA SINE MORE FURENTES SED PRIOR INCURSUS, MUTANS DISCRIMINA CASUS ISTOS VICTORES ILLOS DEDIT ESSE FUGACES QUOS CIVES ISTI FERIENTES VULNERE TRISTI PLURIMA Pre PORTIS STRAVERUNT MILIA MORTI CONVERSIQue CITO TENTORIA LITORE FIGUNT IGNIBus ET FERRO VASTANTES OMnIA CIRCm VICTORES VICTIS SIC FACTA CEDE RELICTIS INCOLUMES MULTO PISAm REDIERE TRIUMPHO
11. HOC OPUS EXIMIUM TAm MIRUm TAM PRETIOSUM RAINALDUS PRUDENS OPERATOR ET IPSE MAGISTER CONSTITUIT MIRE SOLLERTER ET INGENIOSE
12. DE ORE LEONIS LIBERA ME DOMINE ET A CORNIBUS UNICORNIUM HUMILITATEM MEAm
14a. LUCENBURGENSIS FUIT HIC COMES INCLITUS ENSIS EXEMPLUM SERIES NOBILITAS SPETIES SEPTIMUS ENRICUS VIRTUS ET TRACTUS APRICUS REX REGUMQue SOLE GRATIA DeI VerA TOLE.
16. 14b.
14b. IMPerATORis MAIESTAS ORBIS VIS SPES ET POTestAS ET DECOR ET VITA NUNC IACET INTUS ITA IS DOCET UNDE VIROS SOLUS ET CORPORE MIROS SUSTINE ANTE DOMO CONDITUR OMNIS HOMO
15a. In NOMINE DomiNI AMnN. BORGHONGNO DI TADO OPERAIO DELL OPERA DI SanCtA MARIA FECE FARE TUCTI Q- UESTI GRADI LI QUALI SONO IN- TORNO A QUESTA ECCLesIA DEL- LO DUOMO ET FUNO INCHOMINCIA- TI ANNI DomiNI CoRenti MCCLXXXXVIII FURO FINITE ANnI DomiNI MCCC
15b. ANCHO FECIE FARE LO SOPRADETTO MESERE BORGHOGNO LALTARE DI SanCtO RANIERI E DOTOLA NE LA VILA DARENA DE LA SUA PROPIA TE- RA (et) FECIE FARE LECLESIA DI CHANPO SanCtO DA LARCHOARA IN SU (et) FECIE FARE LO CIOSTRO DEL FINILE CHE IN CHAPO DELE CHASE DI L UOPerA (et) FECE FARE LA FONTE CHe NE LA VIA DA POrTO A SanCt0 STEFANO.
16. AG.IMNATO..ROSAMATOR
17. In NOMINE DOomiNI AMeN BORGHOGNO DI TADO FE- CE FARE LO PERBIO NUOV- O LO QUALE (e) IN DUOMO COMINCIOSI COREnTE ANI DomiNI MCCCII FU FINIT- O IN ANI DomiNI CORENT- E MCCCXI DEL MESE D- I ICIENBRE
18. SEPULCRUM DE STANTIO
19. [tur] MAE MINORUM
20. [par] THI [ici]
21. E 77 P M CR B
22. UNGARIO NATUS GUIDO IACET H [IC] TUMULATUS CUM QUO RICARDUS CLARUS ET EGREGIUS
23. SEPulcrum COMITUm DE SEPTIMO
24. TRANSMUNDuS QuonDam LEONIS
25. SEPulcrum MELII QUONDAM MARRESI
26. SIBERTUM CUM PROLE SUA ROGO SUSCIPE XRistE Anno Domini MCXXXVII
27. CUNITHO DE DOANA
29. PANDULFus
30. VUIDO ATHO VUIDOLINus D [E] S [U] NNEO
31. DULFUs
32. SIGNORELLUS FILIUS VICINI Pro DAINA UXORE SUA HABET MONUM [en] TUm
33. BENETO FiLOPA [.] TI
34. UBERTUS
35. VDERtO caveat dei verbum
36. BERISO
37. LEOPOLDO II AUSTRiae Magno Etruriae Duci TUTORI ORNAMENTORUM URBIS VIGILANTISSIMO QUOD EXEMPLO SUPERIORUM PRINCIPUM ET MAGIS INSTINCTU SUO HUIC AEDI PRIMORI TURRI EIUS BAPTISTERIOQUE ET SEPULCRETO INSTAURANDIS MAGNAM STIPEM IMPENDERIT ORDO ET POPULUS PISANUS ANno MDCCCXXX MARMOR DOMINO MUNIFICENTISSIMO AD MEMORIAM POSTERITATIS.
38a. ANNO DomiNI MCXVI IX KaLendAS AUGUSTI OBIIT DomiNA MATILDA FELICIS MEMORIE COMITISSA QUE Pro ANIMA GENITRICIS SUE DomiNE BEATRICIS COMITISSE VENERABILIS IN HAC TUmBA HONORABILI OUIESCEnTIS IN MULTIS PARTIBus MIRIFICE HANC DOTAVIT ECCLesIAM QUARum AnImE REQUIESCANT In PACE
38b. ANNO DomiNI MCCCIII SUB DIGNISSIMO OPerARIO DomiNO BURGUNDIO TADI OCCASIONE GRADUUM FIENDO Rum Per IPSUM CIRCA ECCLesIAM SUPraDICTAM TUMBA SUPerIus NOminATA BIS TRASLATA FUIT NUnC DE SEDILIBus PRIMIS In ECCLesIAM NUnC DE ECCLesIA In HUnC LOCUm UT CErNITIS EXCELLENTEM
39. SARCOPHAGO BEATRICIS MATRIS MATILDIS HINC AMOTO IN COEMETERIUM URBANUM AD SANCTAE MARIAE MAIORIS OMNIUM ORDINUM PLAUSO VI IDus FEBRUARI MDCCCX ILLATO AEDIBUS BASILICAE PISANAE PREFECTUS TRANSLATIONIS HUIUS MEMORIAM POSTERIS TRADI CURAVIT
40. [Caes] AR Titus AE [lius] …
41. [p] RONEP [oti] Tito AELIO HADRIANO ANTONINO AUgusto PIO PONTifici MAXimo TRIBunicia POTESTate III COnSuli III Patri Patriae [i] NDULGE [N] TISSIMo principi
42. [Nerv] AE PRO [nepote]
43. AMI [zzi] O BONI [zz] O TORNATORI
44. BONUS ET SUI NEPOTES
45. ISTE SEPUL- TURE SUNT DE MAISTRI
46. … [div] I TRA [iani] …
47. Vivus Fecit Dis Manibus
48. [...] SNYCHIU [S] [...] MARCELLU [S] … [VI] VIR CARAE NYCHI [...] AMANDU [S] [VI] VIR [harus] PICES […SA] BINA SORO [R] […A] MANDO PAT [RI] […SA] BINO FRAT [RI] […] RICIUS
49. IHC EST SEPulcrum MAISTRI GUIDO ET AR- RIGO BUNNO
50. MARTINUS SALCETO
51. …O NARCI [sso] … [cre] SCENT [i] [a] UGUST [ali] … in fronte pedes [i] N AGRo Pedes.
52. Sepolcro Per BANDINO TAVERNAIO
53. ENRIGO
54. …OMU… …IIIOI… …MER… …AIAR… …CON… …SORO…
55. [p] ATRI N [...] …S
56. Sepulcrum CANEO
57. IOHANNES
58. BONUS ET SUI NEPOTES
59. Hoc Sepulcrum Est FILIORum CARBONIS
60. IERARDO FILIO ALBITHI
61. ILDEBRANDUS FILIO BONELU- CE
62. Anno Domini MDXXI
63. ORS [I] CO
64. UGOLINUS
65. BERNARDUS SAPPAIO
66. [c] AES [ar]
67. IMP [eratori] CAESARI DIVI HADRIANI FIL [io] DIVI TRAIANI PARTH [ici] nepoti divi Nervae
68. IMPeratori CAESARI [...]
69. QUAM SEQUERIS BELLI FORTUNA LAUDE SEQUARIS ROMAM PISA TUI CONSULIS EGREGII CLARUIT HENRICUS DIC DIC VIRTUTIBUS ALTIS NOMEN CUIUS ERIT SEMPER IN ORE MEIS HIC TIBI NEMPE CATO FUIT ECTOR TULLIUS ALTER MENTE MANU LINGUA PAR TRIBUS UNUS HOMO FABRICIUS CASTIS SPREVIT TEMPORIBUS OLIM MUNERA CONTEMPSIT HIC ET IN ORBE LEVI REGOLUS ISTE TIBI CAPTUS TUA BELLA GERENDO BLANDA MINAS MORTEM SPERNERE FERRE PATI PREPOSUIT PRO TE MUTANS NON VIVERE PERDENS CLAUDITUR HIC MUNDI CLIMATA CORDE TENENS
70. [gen] IO coloniae OSTIENSis [sa] CRUM [Ti] MOTHEUS pro salute DOMUS Augustae POSUIT
71. [Caesari principi juventutis o] RDO POPULUS- [q] UE PISANUS [d] EVOTUS NU- MINI MAIES- TATIQue EIUS Decreto. Decurionum
Le iscrizioni celebrative della facciata del Duomo
Quam bene quam pulchre procul haud est edes ab urbe, Que constructa fuit civibus occe suis, Tempore Widonis Papiensis Presulis huius, Qui regi fama est notus et ipsi pape.
Ex merito laudare tuo te, Pisa, laborans Nititur e propria demele laude tua, ad laudes, urbs clara, tuas lauscsufficit illa, Quod te pro merito dicere nemo valet. Non rerum dubius successus neque secundus Se tibi pre cunctis fecit habere loci: Quare tanta micas quod te qui dicere temptat, Materia pressus, dcficiet subito. Ut taceam reliqua, quis dignum diceret illa Tempore preterito que tibi contigerint? Anno Dominice Incarnationis MVI. Milia sex decies Siculum, prostrata potenter, Dum superare volunt, exsuperata cadunt.
Namque tuum Sicula cupiens gens perdere nomen Te petiit fines depopulata tuos. Unde, dolens nimium, modicum disferre nequisti, In proprios fines quin sequereris eos. Hos ibi conspiciens cunctos Messana perire, Cum gemitu quamvis, hec tua facta refert. Anno Dominice Incarnationis MXVI. His maiora tibi post hec urbs clara, dedisti, Viribus eximiis cum superata tuis Gens Saracenorum periit sine laude suorum. Hinc tibi Sardinia debita semper erit. Anni Domini MXXXIIII. Tertia pars mundi sensit tua signa triunphi, Africa, de celis presule rege tibi. Nam, iusta ratione petens ulciscier, inde Est, vi capta tua, urbs superata Bona.
Anno quo Christus de virgine natus ab illo Transierant mille decies sex tresque subinde, Pisani cives, celebri virtute potentes, Istius ecclesie primordia dantur inisse. Anno quo Siculas est stolus factus ad oras, Quo Simul armati, multa cum classe profecti, Omnes maiores medii pariterque minores Intendere viam primam sub sorte, Panormam. Intrantes rupta portum pugnando catena, Sex capiunt magnas naves opibusque repletas, Unam vendentes, reliquas prius igne cremantes, Quo petio muros constat hos esse levatos; Post hinc digressi, parum, terraque potiti, Qua fluvii cursum mare sentit solis ad ortum, Mox equitum turba peditum comitante caterva, Armis accingunt sese, classemque relinquunt. Invadunt hostes contra sine more furentes, Sed prior incursus, mutans discrimina casus, Istos victores, illos dedit esse fugaces:
Quos cives isti ferientes vulnere tristi Plurima pre portis straverunt milia morti, Conversique cito tentoria litore figunt, Ignibus et ferro vastantes omnia circum. Victores, victis sic facta cede relictis, Incolumes multo Pisam rediere triumpho.
Verbi incarnati de virgine mille peractis Annis, his centum bis septem connumeratis, Vincere Maioricas, Christi famulis inimicas, Temptant Pisani Maometi regna profani. Marte neci dantur multi: tamen hii sociantur Angelice turbe celique locantur in urbe. Terra destructa, classis redit equore ducta, Et vi divina redeunt victrice carina. O pia victorum bonitas! Defuncta suorum, Corpora classe gerunt Pisamque reducere querunt. Sed simul adductus ne turbet gaudia luctus, Cesi pro Christo tumulo clauduntur in isto.
Civibus egregiis hec aurea porta vocatur, In qua sic dictat nobilitatis honor: Hanc urbem decus imperii generale putetis, Que fera pravorum colla ferire solet. Maioris Balee rabies erat improba multum: Illa quid hec posset, victaque sensit Ebus. Annis mille decem centum cum quinque peractis Ex que concepit virgo Maria Deum, Pisanus populus victor prostravit utramque. Hisque facit strages ingeminata fidem. Diligite iustitiam qui iudicatis terram.
Regia me proles genuit, Pise rapuerunt: His ego cum nato bellica preda fui. Maiorice regnum tenui. Nunc condita saxo Quod cernis iaceo, fine potita meo. Quisquis es, ergo, tue memor esto conditionis Atque pia pro me mente precare Deum.
Le forze dei pisani e dei genovesi nella testimonianza del cronista
della Historia Jerosolimitana
*BALDRICI EPISCOPI DOLENSIS, Historia Jerosolimitana, in Recueil des Historiens des Croisades,
Historiens Occidentaux, IV, Paris 1879.
Venecii quoque et Pisani et Jenuani, et qui vel Oceani vel maris Mediterranei littus
incolebant, navibus onustis armis et hominibus, machinis et victualibus, mare
sulcantes operuerunt; et qui terra ibant, universae terrae faciem, sicut locustae,
occuluerunt.
